PISMO PRZYJACIÓŁ SZTUKI KRÓLEWSKIEJ

W NUMERZE

autor graki Andrzej Masianis - www.masianis.pl

Wiosna 2012

ISSN 1231-0115

cena: 20 zł

(w tym 5% VAT)

• Spotkanie pod Akacją: Złote Pióro dla prof. Tadeusza Cegielskiego . . . . . . . . . . . . . str. 3• Od opus magnum do masonożerców. . . . . . . . . . . . str. 4• Jak wydawać masońskie pismo? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . str. 8• Rozmowa z Wielkim Mistrzem Wielkiego Wschodu Irlandii . . . . . . . . . . . . . . . . str. 16.• Wolność, Równość, Braterstwo i obawa przed konkretyzacją . . . . . . . . . . str. 17• Na Wielkim Wschodzie Polski . . . . . . . . . . . . . . . . . . str. 20• Suknia i fartuszek, czyli (prawie) wszystko o polskich lożach kobiecych . . . . . . . . . . . . . . str. 22• Dlaczego Boy nie został masonem? . . . . . . . . . . . . . str. 31• Trzej Wielcy Mistrzowie WWP – wspomnienia . . . . . . . . . str. 34• Korczak z loży Gwiazda Morza . . . . . . . . str. 38• Wystawa masońska w Muzeum Etnogracznym . . . . . . . . str. 39• Wolnomularze w latelistyce . . . . . . . . . . . str. 40• Mason na wirtualanych ścieżkach . . . . . . . . . . . . . . str. 44

W o l n o m u l a r z P o l s k i W i o s n a 2 0 1 2 • n u m e r 5 0

s p o t k a n i e p o d a k a c j ą

Złote Pióro

dla tadeusZa Cegielskiego

W y d a r Z e n i a

stało się! Podczas uroczystego Spotkania pod

Akacją Złote Pióro „Wolnomularza Polskiego”

otrzymał prof. dr hab. Tadeusz Cegielski – wol-

nomularz, historyk i autor licznych publikacji do-

tyczących Sztuki Królewskiej, którego najnowszym

dziełem jest Księga Konstytucji 1723 roku i początki

wolnomularstwa spekulatywnego w Anglii. Geneza –

Fundamenty – Komentarze. Prof. Cegielski jest piątym

laureatem nagrody, po prof. dr. hab. Ludwiku Hassie,

dr. Norbercie Wójtowiczu, prof. dr. hab. Zbigniewie

Gertychu oraz prof. dr. hab. Andrzeju Nowickim.

Spotkanie pod Akacją odbyło się jak zawsze w salonie

na Nowym Świecie. Było nas dziewięcioro, w tym go-

spodarz Adam W. Wysocki, redaktor naczelny „Wolno-

mularza Polskiego” od 19 lat, który 12 lutego obchodził

swoje urodziny. Wśród zaproszonych był obecny Wielki

Mistrz Wielkiego Wschodu Polski, którego żona jest

od lat aktywną wolnomularką. Były także cztery Czci-

godne Mistrzynie loży Prometea i obecna Czcigodna

Mistrzyni loża Gaja Aeterna na Wschodzie Warszawy.

Oprócz picia i jedzenia (sernik na zimno z cyrklem

i węgielnicą ze śliwek, borówek, rodzynek, babeczki

z wiśniami ozdobione Okiem Opatrzności bądź cyrklem,

węgielnicą i literą G z czekolady oraz mazurek wolnomu-

larski z czekoladowym napisem „Wolnomularz Polski”

nr 50) – jak to u masonów – były także liczne dłuższe

mowy i krótsze wystąpienia. Jubilat i gospodarz, red.

Adam Wysocki, przypomniał historię „Wolnomularza

Polskiego” i Spotkań pod Akacją. Laureat Złotego Pióra

Tadeusz Cegielski opowiedział, jak powstawała jego

księga o Konstytucji Andersona (przygody jak z kry-

minału). Sekretarz redakcji Mirosława Dołgowska-

Wysocka przedstawiła stan przygotowań do reaktywacji

„Wolnomularza Polskiego” jako kwartalnika z własną

stroną www, prolem na Facebooku i Twierze oraz

comiesięcznym newsleerem. To wywołało ogólną

dyskusję na temat, czym dla masonerii jest Internet?

Czy może podmyć jej korzenie czy – odwrotnie – przy-

śpieszyć szerzenie idei wolnomularskich?

Jeszcze zanim zakończyło się Spotkanie pod Aka-

cją, goście mogli zobaczyć na Facebooku fotorelację

z wydarzenia (przygotowaną przez red. Aleksandr

Wysock-Zako, odpowiedzialną w WP za nowe tech-

nologie i marketing), a laureat Złotego Pióra otrzymał

pierwszy gratulacyjny esemes od dziennikarza z Radia

TOK FM. Nowe Czasy nie idą, lecz pędzą, a właściwie

już SĄ! #

Tadeusz Cegielski i Adam Wysocki





P i s m o P r Z y j a C i ó ł s Z t u k i k r ó l e W s k i e j

4r o Z m o W a j u b i l e u s Z o W a

od oPus magnum

do masonożerCóW

R o z m o w a

z p R o f . d R . h a b . t a d e u s z e m c e g i e l s k i m

Mirosława Dołęgowska-Wysocka:

Mam w rękach Twoją najnowszą

książkę, lub raczej księgę. Dzieło

robi wrażenie!

Tadeusz Cegielski: Nie jest taka groź-

na, na jaką wygląda. A jest to formalnie

ponad 730 stron tekstu. Książka składa

się z trzech zasadniczych części: 1) ob-

szernego, dwustustronnicowego wstępu

do tekstu źródłowego, czyli 2) Księgi

Konstytucji Wolnych i Przyjętych Mu-

larzy z 1723 r., autorstwa Jamesa An-

dersona. Źródło, nie bez racji nazywane

„Biblią wolnomularzy”, wydane zostało

z wielkim pietyzmem – zarówno jako

reprodukcja angielskiego oryginału, jak

i w przekładzie na język polski. Całość

dopełniają 3) szczegółowe komentarze

oraz tradycyjne elementy aparatu nauko-

wego: streszczenie w języku angielskim,

bibliograe, indeksy, spis ilustracji. Aha,

książka zaopatrzona została w trzydzie-

ści kilka ilustracji. Czarno-białych, ale

też na ogół grakę reprodukujących.

Książka jest też

pięknie zaprojektowana!

Zawdzięczam to dwóm utalentowa-

nym plastyczkom, które od lat współ-

pracują z Wydawnictwem „Klio”, od-

powiadając za typograę „Ars Regii”

i innych pozycji. Anna Maria Bauer

i Gabriela Patrycy to absolwentki Wy-

działu Graki Akademii Sztuk Pięknych

w Warszawie. Zależało nam na tym,

żeby książka nawiązywała czcionką

i układem do angielskich wydawnictw

osiemnastowiecznych. Nawiązywała –

ale nie imitowała. Czy się udało – niech

czytelnik sam już oceni.

Ile lat zajęły Ci prace

nad Konstytucjami?

Śmieję się, że to moje „opus magnum”.

Książka ma swoją historię, a nawet prehi-

storię. Prehistoria sięga lat 70. XX wieku,

kiedy na użytek studentów Wydziału

Historycznego przetłumaczyłem pierw-

sze cztery artykuły Konstytucji Jamesa

Andersona. Od tego się zaczęło. Przeło-

mowe dla sprawy okazały się moje przy-

jacielskie stosunki z Biblioteką Uniwer-

sytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu.

Opiekun zbiorów masoników, starszy

kustosz dypl. Andrzej Karpowicz, bar-

dzo mnie zachęcał, żebym przetłumaczył

całość Księgi Konstytucji – zarówno

jej część normatywną, jak i narracyj-

ną. Wśród ojców chrzestnych projektu

znaleźli się również inni przedstawiciele

poznańskiego środowiska akademickie-

go. Ważną rolę odegrał zmarły w 2002r.

historyk sztuki, prof. Konstanty Kali-

nowski, dyrektor Muzeum Narodowego

w Poznaniu. Z nim właśnie snuliśmy

pierwsze plany powoła nia muzeum

wolnomularskiego w Dobrzycy.

Sama pamiętam te czasy. Polskie

masonki złożyły w darze dla

Muzeum szereg eksponatów.

Ciekawe, jakie są ich losy.

Decyzją Wielkopolskiego Sejmi-

ku Wojewódzkiego zamiast Muzeum

Oświecenia i Wolnomularstwa w Polsce

powstało Muzeum Ziemiaństwa Polskie-

go i Tradycji Patriotycznych. Masonika

zgromadzone w Dobrzycy, od chwili

„wrogiego przejęcia” muzeum przez

prawicę narodowo-katolicką w 2006 r.

(na jej czele stała wówczas radna LPR,

pani Barys), prezentowane były tylko

raz – ale dobre i to. Proszę się jednak nie

martwić – są w dobrych rękach miejsco-

wych muzealników i czekają cierpliwie

na lepsze czasy.

Wielu wolnomularzy świetnie się

kwalikuje do obu grup: ziemian

i patriotów…

Oczywiście! W przypadku Dobrzy-

cy dopuszczono się jednak poważnej

W o l n o m u l a r z P o l s k i W i o s n a 2 0 1 2 • n u m e r 5 0

r o Z m o W a j u b i l e u s Z o W a

manipulacji na tradycji historycznej.

Zaprzeczono jakimkolwiek związkom

tego miejsca z wolnomularstwem! Pół

biedy, jeśli czynią to niedouczeni radni.

Gorzej, jeżeli do fałszowania historii

nakłania się utytułowanego naukowca.

Nowi gospodarze Dobrzycy starali się

za wszelką cenę dowieść, że zabytek

z jednej strony nie miał i nie ma widocz-

nych związków z wolnomularstwem.

Z drugiej zaś, że związków z masonerią

nie miał również Augustyn Gorzeski.

Gorzeński, przypomnijmy, to fundator

dobrzyckiego zespołu pałacowo-parko-

wego oraz całego majątku nazwanego

przezeń „Bononią” – a więc „Krainą

Dobra”. To tak, jakby obecny gospodarz

Łazienek Królewskich w Warszawie

starał się dowieść, że zabytek stworzony

został w XIX wieku przez carską rodzinę

Romanowych – zapominając o jego

polskim, królewskim fundatorze.

Na stronie internetowej

Muzeum w Dobrzycy trudno

znaleźć hasło „masoneria” albo

„wolnomularstwo”. Mnie się

nie udało.

Pomimo tego, że przynależności

Augustyna Gorzeńskiego do wolno-

mularstwa jest dobrze potwierdzona

w źródłach. W dzisiejszej dobie podob-

ne próby ukrywania faktów historycz-

nych mogą jedynie budzić politowanie.

Wróćmy do historii książki

o Księdze Konstytucji.

Nawiązałem współpracę z dwiema

instytucjami. Pierwszą z nich było Sto-

warzyszenie Europejskich Muzeów, Bi-

bliotek i Archiwów Wolnomularskich

(AMLA) przy Radzie Europy, na którego

czele stał dr Kwaadrgas, Holender, rów-

nocześnie szef Narodowego Centrum

Kultury Wolnomularskiej „Książę Fry-

deryk” w Hadze. Był on zainteresowa-

ny masońskimi zbiorami w Ciążeniu;

pragnął też wspomagać dzieło odbu-

dowy zespołu pałacowo-parkowego

w Dobrzycy. Dzięki niemu udało się

mi nawiązać kontakt z prywatną uczel-

nią holenderską, na której powstał ze-

spół badaczy podejmujący tematykę

Sztuki Królewskiej – także w aspekcie

teoretycznym, lozocznym. Mowa tu

o Katolickim Uniwersytecie w Nijmegen.

Tamtejszy Wydział Teologiczny, zajmu-

jący się teologią moralną i indywidualną,

podjął się w 2004 roku roli koordynatora

międzynarodowego, unijnego programu

Copernicus. W projekcie, oprócz Holen-

drów, wzięli udział także Niemcy, Polacy

i Czesi. Zainteresowani byli Bułgarzy.

Jednym z celów programu były narodo-

we edycje Konstytucji Andersona oraz

innych źródeł do historii wolnomular-

stwa. Gdyby program się powiódł, moja

książka ukazałaby się wiele lat wcześniej

– choć na pewno nie byłaby tak gruba!

Stało się jednak inaczej.

Dlaczego projekt się nie powiódł?

Z bardzo błahej przyczyny! Pomimo

tego, że przygotowaliśmy obszerną i sta-

ranną dokumentację, wysoko ocenioną

przez recenzujących ją naukowców, Ho-

lendrzy z Nijmegen o tydzień spóźnili

się z dostarczeniem dokumentów do

Brukseli. I koniec. A to był ostatni rok

programu Copernicus.

Co było potem?

Przypomnijmy w tym miejscu, że

Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu

dysponuje niezwykle rzadkim pier-

wodrukiem Konstytucji z 1723 r. oraz

oryginałami kolejnych wydań, zarówno

angielskich, jak i powstałych w krajach

Europy kontynentalnej. Brakuje jej tylko

jednego wydania, odnalezionego stosun-

kowo niedawno przez pana Krzysztofa

Załęskiego, historyka sztuki i kolekcjo-

nera z Warszawy. Mówię o pierwszej

polskiej edycji Konstytucji Andersona,

dokonanej w 1781 r. Historia tego wy-

dania jest niezmiernie ciekawa i chętnie

kiedyś opowiem o niej więcej. Najlepiej

jednak, gdyby czynił to sam znalazca

tego białego kruka. Biblioteka poznańska

zaproponowała mi, żebym przygotował

swój przekład Andersona wraz z komen-

tarzem. Ja się na to zgodziłem, nieopatrz-

nie. Na szczęście, prywatny wydawca

związany z Biblioteką zbankrutował! Na

szczęście, bo na pewno nie zdążyłbym

z terminem… Oczywiście, żartuję.

Ale nie rezygnowałeś

z marzenia wydania własnego

przekładu Konstytucji?

Sprawa zamarła na kilka lat, aż w 2006r.

wznowiłem wydawanie periodyku „Ars

Regia”, na łamach którego opublikowa-

łem przetłumaczone dotychczas frag-

menty. Dzieliłem się nimi również po

bratersku z witrynami internetowymi,

takimi jak Wirtualny Wschód Polski.

Również ten rozdział trwał kilka lat.

Książka ukazała się ostatecznie 22 grud-

nia 2011r – w koprodukcji z Ocyną

Wydawniczą RYTM. Ma ona korze-

nie w drugim obiegu lat 80. – Tadeusz

Kotarski kieruje nią od czasów stanu

wojennego. Zainteresowanie RYTMU

tematyką wolnomularską też ma swoją

historię. Przypomnę, że nakładem tego

wydawnictwa ukazało się opus magnum

prof. Ludwika Hassa, czyli słownik bio-

graczny wolnomularzy polskich. Jestem

bardzo dumny z tego, że RYTM zgodził

się wziąć pod swoje skrzydła również

moją książkę.

Gdzie można ją kupić?

W kilku księgarniach internetowych,

od witryn RYTMU i „Klio” poczynając,

oraz w księgarniach współpracujących

z RYTMEM. Można ją również zamó-

wić drogą mailową, pisząc za adres an-

nabauer@op.pl .

Ostatnio wypowiadałeś się

w obszernym wywiadzie dla jednej

z gazet na temat masońskich

korzeni zjednoczonej Europy.

Możesz powiedzieć coś więcej na

ten temat?

Jestem zwolennikiem teorii, że ko-

rzenie zjednoczonej Europy są mocno

osadzone w rzeczywistości gospodar-

czej. Wielkie idee wielkimi ideami, ale

zaczęło się od problemów praktycz-

nych, ekonomicznych, organizacyjnych,

technicznych. Ojcowie Założyciele byli

pragmatycznymi politykami; wiedzieli,

że wielkie projekty zaczynają się od

konkretnych kroków, takich jak Wspól-

nota Węgla i Stali w 1949 roku.

Jak się mają do tego

wolnomularze?

Mówiąc o XVIII-wiecznych wolno-

mularzach najczęściej wspomina się

uczonych, pisarzy, królów, polityków.

A tymczasem bardzo dużą rolę odegrali

P i s m o P r Z y j a C i ó ł s Z t u k i k r ó l e W s k i e j

6r o Z m o W a j u b i l e u s Z o W a

w naszym ruchu wydawcy, wynalazcy

i przedsiębiorcy wytwarzający mapy,

narzędzia naukowe. Przedstawiciele

klasy średniej pasjonowali się nauką

i chętnie ją nansowali. Takie właśnie

działania przyczyniły się w znacznym

stopniu do rewolucji naukowej, ba – były

jej warunkiem koniecznym. Narodziła

się Europa ludzi wykształconych, którzy

korespondowali ze sobą intensywnie

i wpływali na rzeczywistość społeczną.

Pozwolę sobie na anegdotę. Czy wie-

działaś, że pierwsze paszporty w naszym

rozumieniu tego słowa zawdzięczamy

właśnie lożom? Paszport nie był pier-

wotnie dowodem tożsamości, tylko do-

kumentem zezwalającym poddanemu

konkretnego władcy na opuszczenie

własnego kraju.

„Paszport” masoński był innego rodza-

ju dokumentem. Służyć miał identyka-

cji danego brata wolnomularza, ułatwić

braciom podróżowanie i między innymi

zapobiegać swoistym nadużyciom. Zna-

na jest historia pewnego francuskiego

masona, który w połowie XVIII w. wie-

lokrotnie, w różnych miejscowościach

opowiadał współbraciom-kupcom tę

samą historię, o tym, że cały jego towar

został skradziony. Gdy dostawał sowite

wsparcie w jednym miejscu, ulatniał się

i podróżował dalej…

Masoński dowód tożsamości infor-

muje, że brat taki a taki należy do takiej

a takiej loży, posiada następujące stopnie

wtajemniczenia, wywiązał się ze swoich

nansowych zobowiązań i może być z ot-

wartymi ramionami przyjmowany przez

braci innych krajów.

Europa XVIII wieku była wciąz

jeszcze bardzo zróżnicowana

i podzielona!

Weźmy pierwszy z brzegu przykład.

Kiedy powstawała Wielka Loża Lon-

dynu w 1717 roku, w Anglii obowiązy-

wał wciąż antyczny kalendarz juliański.

Różnica w stosunku do obowiązującego

w innych krajach kalendarza gregoriań-

skiego wynosiła ok. 10 dni. Tak więc

powołanie Wielkiej Loży miało miejsce

24 czerwca, ale nie według naszego ka-

lendarza… Do tej daty tak naprawdę

należy dodać 10 dni. Jakby tego było

mało, w Anglii Nowy Rok nie zaczynał

się, jak Pan Bóg przykazał, 1 stycznia,

ale kończył 28 lub 29 lutego i zaczynał

1 marca. A co dopiero mówić o bry-

tyjskich miarach, wagach, systemie

monetarnym, które nie miały żadnego

odpowiednika na świecie!

Tak wiec potrzebny był szereg dzia-

łań unikacyjnych w skali kontynentu,

działań ułatwiających ludziom życie.

Ideologia europejska pojawiła się znacz-

nie później.

Praktyczne posunięcia były

wspierane przez różne grupy

marzycieli.

Jednym z nich był Immanuel Kant.

Nie byle kto! Marzył o wiecznym poko-

ju. To nie była nowa idea, ale przybrała

nową formę w czasach nowożytności.

Powstawanie wielkich suwerennych

monarchii narodowych bardzo temu

sprzyjało. Szukano pomysłu na nowy

ład oparty na pokoju. XVIII wiek

przynosi tu nową jakość związaną

z działalnością wolnomularską. Spo-

łeczność lożowa była społecznością

równych obywateli. To był nowy po-

mysł. Warto się przyjrzeć roli polskiej

szlachty w rozwoju idei obywatelskości.

W Konstytucji Andersona można doj-

W o l n o m u l a r z P o l s k i W i o s n a 2 0 1 2 • n u m e r 5 0

r o Z m o W a j u b i l e u s Z o W a

rzeć wyraźne wpływy myśli i praktyki

obywatelskiej niezmiernie bliskiej tej

polskiej. Zdaniem Kanta, pokój mogą

współtworzyć wyłącznie państwa zło-

żone z wolnych obywateli. Tylko ludzie

wolni mogą utrzymywać braterskie,

przyjacielskie stosunki ze sobą.

Teraz światową republiką ludzi

wolnych stał się Internet.

Tylko z lekką dozą przesady można

powiedzieć, że Internet, rozumiany

jako sieć powiązań, zrodził się na po-

czątku XVI wieku… Na przełomie

średniowiecza i nowożytności w Eu-

ropie powstało zjawisko, które Erazm

z Roerdamu nazwał „rzecząpospolitą

literacką” (łac. respublica lieralia).

Sieć uczonych korespondentów za-

gęściła się w XVII, XVIII i XIX wieku,

docierając od elit do klasy średniej.

To niezmiernie ciekawe zagadnienie

– ważne dla genezy idei europejskiej,

dla tworzenia się wspólnej przestrzeni

intelektualnej, duchowej.

W Internecie, oprócz wspólnoty

ludzi wykształconych,

jest spora wspólnota tych,

których trudno nazwać

oświeconymi intelektualistami…

Marcel Proust napisał, że „w każ-

dym społeczeństwie głupcy stanowią

większość. Chodzi tylko o to, żeby

nie oni rządzili”. Z kolei Stanisław

Lem, zapoznawszy się z Internetem

powiedział: „Nigdy nie sądziłem, że

na świecie jest aż tak wielu idiotów!”.

Jednak skrzywdziłbym internautów

i samego siebie (jestem przecież inter-

nautą), gdybym generalizował. Trzeba

wiedzieć, gdzie szukać.

Czy Twoja jawna przynależność

do wolnomularstwa sprawiła Ci

kiedyś jakieś kłopoty?

Niczego takiego sobie nie przypomi-

nam, ani w środowisku akademickim,

ani medialnym. Nikt dotychczas nie

werykował, czy aby nie mam w sto-

sownych miejscach raciczek i ogona.

Ale jak wyczytałem ostatnio u pana

Stanisława Krajskiego, raciczki i ogon

pojawiają się dopiero w 32 stopniu

wtajemniczenia. Żarty jednak na bok!

Większość ludzi nie bardzo wie, o co

chodzi z tymi masonami.

Moja znajoma socjolożka żydowskie-

go pochodzenia z Uniwersytetu Har-

varda, przyjechała badać nastawienie

ludu polskiego do Żydów. Od razu

odkryła pewną dychotomię. Ludzie,

którzy opowiadali z błyskiem w oku, co

Żydzi komu zabrali i dlaczego dobrze,

że ich nie ma, nie przejawiali żadnych

uprzedzeń w osobistych kontaktach

z nią. Gdy zwracała uwagę, że prze-

cież jest Żydówką, oni odpowiadali

„Pani? Pani nie jest Żydówką!”. Ze

stosunkiem do masonów jest podob-

nie. Żyd-mason to mityczny wróg,

a nie realna osoba.

Kiedyś był nim jezuita albo

niemiecki hrabia…

A w Niemczach polski hrabia – der

polnische Gra. To są symboliczne

straszaki, takie jak Marzanna, którą

topimy co roku. Konkretni masoni

nie budzą już takiej niechęci, jak ci

wyobrażeni. Tak się w każdym razie po-

cieszam. Bo na pewno i od tej reguły są

wyjątki. W czasie wojny zdarzyło się, że

najwięksi antysemici

ratowali konkretne ży-

dowskie dzieci. Bywa

i tak. Masonożerca i ży-

dożerca może okazać

się dobrym i odważ-

nym człowiekiem.

Oboje należymy do

różnych obediencji,

które na szczeblu

międzynarodowym

mają ze sobą różne

relacje. Czy te

podziały są nam,

wolnomularzom,

potrzebne?

Na Zachodzie za obe-

diencjami stoją często

różne grupy interesu.

U nas jest zupełnie ina-

czej. Różnice są o wiele

mniejsze, głównie o hi-

storycznej genezie. Nie

demonizowałbym tych

różnic. Od kilku lat

w redakcji „Ars Regii”,

pisma, które powstało w środowisku

Wielkiej Loży Narodowej, działa Br:.

Waldemar Gniadek, prominentny

działacz Wielkiego Wschodu Polski,

były wielki mistrz tej obediencji.

19 lat temu, kiedy ukazał się

numer sygnalny „Wolnomularza

Polskiego”, życzyłeś nam

powodzenia.

Może kilka osób miało mi to za złe,

ale wszędzie znajdą się malkontenci…

Dziękuję za rozmowę.

MIROSŁAWA

DOŁGOWSWYSOC

P i s m o P r Z y j a C i ó ł s Z t u k i k r ó l e W s k i e j

8h i s t o r i a „ W o l n o m u l a r Z a P o l s k i e g o ”









































otraktujcie go, jako zwiastun

regularnego miesięcznika, który

zamierzamy wydawać z myślą

o Was, Drodzy Przyjaciele! Będziemy czy-

nić starania, aby był on pismem możliwie

żywym i ciekawym. Prezentującym zarów-

no historie bractwa ludzi w fartuszkach, jak

też współczesne problemy, które interesują

loże oraz braci masonów i siostry masonki

wszystkich rytów i obrządków – Adam

Witold Wysocki, redaktor naczelny, dr Mi-

rosława Dołęgowska-Wysocka – sekretarz

redakcji, konsultant historyczny.

Cytując tutaj dosłownie nasz artykuł

wstępny do sygnalnego numeru „Wol-

nomularza Polskiego”, który pojawił się

na rynku w sierpniu 1993 roku, muszę

zacząć od drobnego sprostowania. Otóż

ta „mała warszawska knajpka”, w której

rzeczywiście narodziła się myśl wydania

pisma o takim tytule, nie nazywa się

Hetmańska, lecz Kasztelańska. Dlaczego

ta zmiana? No cóż, może pomyśleliśmy

sobie wtedy, nie wiedząc jeszcze, jakie

będą reakcje na ukazanie się sygnalnego

numeru, że lepiej może nie ujawniać tak

od razu gdzie – często na restauracyj-

nych serwetkach – rysowaliśmy próbne

makiety poszczególnych kolumn, kłóci-

liśmy się o winietę i graczny wystrój?

Dla przyszłych historyków prasy warta

uwagi może być wzmianka o tym, iż

cała operacja, od pomysłu do wydania

i oddania do rozpowszechniania pierw-

szych egzemplarzy, trwała... niespełna

cztery tygodnie! To swoisty rekord, nie

tylko w naszych, ciągle przecież do-

syć specycznych i wcale niełatwych,

polskich warunkach. Jesteśmy niego

naprawdę dumni, zważywszy że cała

redakcja składała się z dwóch osób: na-

czelnego i sekretarza. Sami musieliśmy

robić i robiliśmy dosłownie wszystko.

Pisaliśmy artykuły, werbowaliśmy auto-

rów, załatwialiśmy wszystkie sprawy or-

ganizacyjne i wydawnicze, formalności

związane z wpisaniem tytułu do rejestru

sądowego, a w fazie końcowej – sami

rozwoziliśmy pierwsze egzemplarze

do księgarń i niektórych zaprzyjaźnio-

nych kiosków.

„Wolnomularz Polski”, taki, jaki jest,

nigdy jednak nie mógłby się urodzić, gdy-

by nie udało nam się pozyskać dla niego

Joanny Gondowicz, nie tylko znakomitej

graczki komputerowej, ale i osoby o stu

innych, bezcennych dla pisma kwalika-

jak WydaWać

masońskie Pismo

a d a m w . w y s o c k i

W o l n o m u l a r z P o l s k i W i o s n a 2 0 1 2 • n u m e r 5 0

h i s t o r i a „ W o l n o m u l a r Z a P o l s k i e g o ”

cjach. To ona właśnie zdjęła nam z głowy

wszelkie kłopoty związane z drukarnią,

zajęła się całą oprawą graczną i projekta-

mi okładek. Ona wraz z nami adiustowała

materiały, rzucała pomysły, a gdy trzeba,

służyła rzeczową radą i krytyką. Joanna

– absolutnie niezwiązana z wolnomu-

larstwem, którą zafascynowała możli-

wość tworzenia nowego pisma i nadania

mu od początku takiego, a nie innego

kształtu – miała z powodu współpracy

z nami sporo przykrości w środowisku,

do którego należy. Dlatego zasługuje na

taką ocenę szczególnie.

* * *

Reakcje na powstanie „Wolnomu-

larza” były od początku różne.

Wielką niewiadomą w fazie wstęp-

nej była sprawa sądowej rejestracji.

Przyznam się, że idąc do gmachu przy

ulicy Leszno, nie spodziewałem się, że

uzyskanie zezwolenia na wydawanie pis-

ma o takim prolu i tak jednoznacznie

brzmiącym tytule jak „Wolnomularz

Polski” będzie aż tak proste i niekło-

potliwe. Pani sędzia, której wręczyłem

stosowne podanie, nie mogła przecież

mieć złudzeń, że będziemy pisać o mu-

rarskich trójkach... Gdy wręczyłem jej

stosowne podanie, uśmiechnęła się lek-

ko i powiedziała: „Na wydanie decyzji

mamy miesiąc. Rozumiem jednak, że

chciałby pan, aby to trwało krócej?”.

Dwanaście dni później listonosz dorę-

czył mi urzędowe pismo umożliwiające

„Wolnomularzowi Polskiemu” ukazywa-

nie się na polskim rynku wydawniczym.

* * *

asoneria, przynajmniej ta euro-

pejska, wbrew krążącym mitom

o jej „wszechwładności” i ogromnych

wpływach w świecie mediów, właściwie

nigdy nie miała szczęścia do własnej,

wolnomularskiej prasy. Tytuły o tym

prolu, poświęcone masonerii, reda-

gowane i wydawane przez masonów,

można na przestrzeni trzech minionych

wieków policzyć na palcach. Przy czym

większość tych nielicznych były to efe-

merydy, które bardzo szybko z różnych

przyczyn kończyły swój żywot.

Przypomnę, że pierwszym na świecie

pismem masońskim był niemiecki „Der

Freymaurer”, którego edycję 24 kwiet-

nia 1737 r., na kilka miesięcy przed

powstaniem loży Absalom, rozpoczął

w Hamburgu Eduard Milford.

Miał to być w założeniu tygodnik

ukazujący się w każdą środę! Nieste-

ty, pierwszy numer stał się zarazem

ostatnim. W zbiorach bibliotecznych

i muzeach masońskich w Europie Za-

chodniej zachowało się do dziś kilka

egzemplarzy tego, zaledwie czterostro-

nicowego, „Freymaurer”, poświęconego

niemal w całości autobiograi swego

wydawcy i redaktora oraz opisowi jego

drogi do wolnomularstwa.

Nieco lepiej poszło rok później drugie-

mu pismu o tej samej nazwie. Wydawał

je w Lipsku Johann Joachim Schwabe,

też jako tygodnik, i ukazało się 52 nu-

mery tego periodyku.

Jak będzie z „Wolnomularzem Pol-

skim” w sytuacji, gdy masoneria pol-

ska przez cale 265 lat swego istnienia

nie doczekała się, aż do lat dziewięć-

dziesiątych dwudziestego wieku, ani

jednego własnego czasopisma? Do-

piero we wrześniu 1994 r. pojawił się,

staraniem Fundacji PRO FUTURO,

pierwszy numer czasopisma „Ars Regia”

poświęconego myśli i historii Wolno-

mularstwa. Jego redaktorem naczelnym

jest dr Tadeusz Cegielski, obecnie pro-

fesor Uniwersytetu Warszawskiego,

znakomity historyk i znawca proble-

matyki wolnomularskiej, oraz, czego

nie ukrywa, wysoki dostojnik Wielkiej

Loży Narodowej Polski, związany z lożą

Kopernik. „Ars Regia” ukazuje się prze-

miennie, jako półrocznik i kwartalnik

w formie książkowej, będąc bardzo sta-

rannie redagowanym pismem o prolu

zdecydowanie historyczno-naukowym.

„Wolnomularz Polski” deklaruje się

być pismem otwartym dla wszystkich

Przyjaciół Sztuki Królewskiej. Od syg-

nalnego numeru nie ukrywa, że najbliżej

mu do Wielkiego Wschodu Francji,

choćby dlatego, iż liberalne wolnomu-

larstwo francuskie jest bardziej otwarte

na problemy współczesności niż kon-

serwatywna Loża Matka w Londynie.

Mówiąc szczerze, w oparciu zarówno

o moje własne redaktorskie doświad-

czenia, jak i uważną lekturę wszystkich

niemal aktualnie ukazujących się pism

(głównie zresztą w tak zwanym „we-

wnętrznym obiegu”), doszedłem do

wniosku, iż zarówno sprawa kształtu,

jak i oblicza tego rodzaju publikacji jest

przedmiotem nieustannych dyskusji

oraz sporów. Dzieje się tak, ponieważ

masoneria – tak jak sformułował to

w rozmowie ze mną Jacques Orece,

ówczesny zastępca Wielkiego Mistrza

Wielkiego Wschodu Francji – jest in-

stytucją działającą w obszarze lozoi,

lantropii i postępu. Jest to instytucja

humanistyczna o charakterze uniwer-

salistycznym, której przyświecają takie

cele, jak demokracja, laicyzm, pokój,

sprawiedliwość oraz wolność intelektu-

alna – można zatem śmiało powiedzieć,



P i s m o P r Z y j a C i ó ł s Z t u k i k r ó l e W s k i e j

10 h i s t o r i a „ W o l n o m u l a r Z a P o l s k i e g o ”

że naprawdę jest o czym pisać.

Jak to jednak pogodzić z nadal świętą

dla masonów zasadą unikania publicz-

nych dyskusji i wystąpień oraz mówienia

profanom o tym, co dzieje się w lożach?

W rozmowie z Wielkim Mistrzem Wiel-

kiej Loży Francji Michelem Baretem,

którą można było przeczytać w „Wol-

nomularzu Polskim”, pojawiła się na-

stępująca wypowiedź: „To prawda, że

Wielka Loża Francji nie zwykła wtrącać

się do dyskusji politycznych trwają-

cych na scenie republiki. W przeciw-

nym wypadku przestałaby być jednym

z tych nielicznych miejsc spotkań ludzi

o najróżniejszych opiniach politycznych

i religijnych. Jednakże jej zaangażowa-

nie duchowe, to znaczy jej pogląd na

sens ludzkiego istnienia, sens świata

i możliwość zbudowania harmonii mię-

dzy człowiekiem a światem, narzuca

jej zadanie obrony wartości humani-

stycznych. Dlatego Wielka Loża potępia

publicznie ekstremizmy. Nie domagając

się żadnej władzy politycznej, określa

się jako autorytet duchowy i moralny,

którego historyczną misją jest obrona

godności ludzkiej, a zatem sprzeciw

wobec wszystkiego, co jej zaprzecza.

Nasze potępienie skrajnej prawicy,

tak jak i stalinizmu, jest stanowiskiem

etycznym i duchowym, w żadnej mierze

politycznym. W czasie, gdy politycy

niebezpiecznie tracą zaufanie, otwierając

w ten sposób przed człowiekiem i ludz-

kością możliwości groźnych przygód,

takie instytucje jak masoneria muszą

wystąpić przeciwko szerzeniu się kse-

nofobii i rasizmu”.

A tak ważny, zwłaszcza w kraju o głę-

bokich tradycjach katolickich jakim

jest Polska, temat jak wzajemne sto-

sunki między masonerią a Kościołem

rzymskokatolickim? Jak pisać o tych

sprawach, ciągle przecież drażliwych

i bolesnych w piśmie takim jak nasze?

Czy wdawać się w bezpośrednie spory

i polemiki z coraz liczniejszymi u nas,

niestety, publikacjami antymasońskimi,

odsądzającymi wolnomularzy od czci

i wiary i potępiający ich w czambuł ex

cathedra? A może – tak jak uczyniliśmy

w numerze sygnalnym, nawiązując do

pierwszej papieskiej bulli, wyklinającej

masonerię – zapytać tylko, czy jej autor,

Klemens XII, był „niedoinformowany”?

Pytanie, o czym i jak powinna pisać

prasa masońska jest wiecznie aktualne

w środowiskach wolnomularskich. Pi-

sząc o dziejach czasopism masońskich

w Niemczech, poznański historyk An-

drzej Karpowicz cytuje słowa Josefa

Gabriela Findela, który tak oto określa

zadania prasy wolnomularskiej: „[...]

Czuwanie nad wewnętrznym i zewnętrz-

nym życiem związku, pośredniczenie

w wymianie myśli światłych i doświad-

czonych braci, podawanie do ogólnej

wiadomości ruchów i dążeń wewnątrz

bractwa, oświecenie wszystkich o isto-

cie i historii masonerii, wszechstronne

ożywianie i pobudzanie do działań i tym

samym ustrzeżenie związku przed le-

niwym bezruchem i wyparowaniem

ducha, w końcu utrzymanie rozpro-

szonych i żyjących w diasporze braci

w żywej i owocnej wspólnocie z całym

bractwem [...]”.

worząc „Wolnomularza

Polskiego”, nie mieliśmy na

starcie zamiarów aż tak wszech-

stronnych i ambitnych, zwłasz-

cza jeśli idzie o „czuwanie nad

wewnętrznym i zewnętrznym

życiem związku”. W istnieją-

cych warunkach, nie tylko

przecież naszych polskich

wewnętrznych podzia-

łów, praktycznie niekiedy

wręcz wykluczających

wzajemne kontakty

między obediencjami,

było to po prostu niemożliwe. Głów-

nym zadaniem naszego pisma uczy-

niliśmy natomiast współdziałanie od

początku w „wymianie myśli światłych

i doświadczonych braci”, niezależnie

od tego, do jakiej loży czy obrządku

przynależą. Przyjęta przez nas formuła

Pisma Przyjaciół Sztuki Królewskiej

czyniła możliwym wymianę poglądów

na łamach „Wolnomularza Polskiego”

światłym przedstawicielom świata pro-

fanów, niebędących członkami żadnej

z lóż. Powołaliśmy w tym celu redak-

cyjną Radę Programowo-Naukową, na

czele której zgodził się stanąć czołowy

polski masonolog, sam nie będący ma-

sonem, profesor Ludwik Hass. Człon-

kami Rady zostali: prof. dr hab. Maria

Szyszkowska, prof. dr hab. Andrzej

Nowicki, a sekretarzem dr Mirosława

Dołgowska-Wysocka. Wszyscy oni

swymi znakomitymi piórami oraz wie-

dzą i inicjatywami twórczymi nie tylko

wzbogacili treść i oblicze czasopisma,

ale skłonili do aktywnej współpracy

z nami wielu znakomitych autorów

świata nauki i kultury.

* * *

czym pisze się w „Wolnomularzu

Polskim”? Jakie sprawy i problemy

zapowiada na stronie tytułowej?

W numerze sygnalnym jest to zajawka

wywiadu oraz autograf z pozdrowie-

niami od Jacques’a Orece’a, zastępcy

Wielkiego Mistrza Wielkiego Wschodu

Francji. Tytuł wywiadu: „Czy wolnomu-

larze chcą rządzić światem?”.

W o l n o m u l a r z P o l s k i W i o s n a 2 0 1 2 • n u m e r 5 0

h i s t o r i a „ W o l n o m u l a r Z a P o l s k i e g o ”

a okładce numeru drugiego są

dwa rysunki satyryczne, ukazu-

jące różnice między lożą „Wielkiego

Wschodu”, a „Lożą Szkocką”. Na pierw-

szym, ponętna hurysa tańczy przed

leniwie rozpartymi na orientalnych

kanapach sybarytami. Na drugim grupa

starszych dżentelmenów w „kiltach” we

wzorzystą kratę siedzi na ławie i spiera

się o coś, zawzięcie dyskutując. Aby

uniknąć nieporozumień, napisaliśmy

oczywiście, że są to rysunki Franciszka

Pareckiego z przedwojennych „Szpilek”

(nr 32 z 28VIII 1938).

Na stronie tytułowej numeru 2 zapo-

wiadamy Ankietę Jubileuszową „265 lat

masonerii w Polsce” (Jubileusz „wyna-

lazła” Mirosława Dołęgowska-Wysocka,

studiując namiętnie dzieła prof. Hassa),

list jezuity-masona do papieża oraz list

biskupa Władysława Miziołka do „Wol-

nomularza Polskiego”. Nawiasem mó-

wiąc, Jego Ekscelencja Biskup Miziołek

napisał do nas dwa listy. Pierwszy, bardzo

polemiczny, w którym wyrażał swoje

pretensje wobec nas o zamieszczenie

jego fotograi, gdy w towarzystwie pro-

testanckiego pastora z Ameryki spełnia

toast winem z okazji jubileuszu 70-lecia

polskiej YMCA. Organizacja ta wśród

swych założycieli miała wielu maso-

nów. List oczywiście wydrukowaliśmy

in extenso, wraz z moją, bardzo grzeczną,

repliką, w której wyjaśniłem, że wolno-

mularskie korzenie wielce zasłużonej

organizacji, jaką jest YMCA są jednak

historycznym faktem. W odpowiedzi

otrzymałem drugi list, z podziękowa-

niem za zamieszczenie pierwszego oraz,

jak to określił ksiądz biskup, „solidne

załatwienie sprawy”. Biskup Miziołek

wyraził też nadzieję, że w przyszłości nie

będziemy popadać w podobne konikty.

„Żałuję – napisał ksiądz biskup – że

z powodu wyjazdu z kraju w okresie

Wielkiego Tygodnia nie mogłem spot-

kać się osobiście z Panem Redaktorem.

Na pewno wiadomości o wolnomular-

stwie polskim z samego źródła były by

dla mnie nie tylko ciekawe, ale i poży-

teczne. Dziękuję również za życzenia

podpisane przez Pana i Jego Małżonkę.

Wzajemnie życzę Państwu wszelkiego

Dobra i zdrowia. ks. Wł. Miziołek, bp”.

Przyznam się, że z wielu powodów,

otrzymanie i wydrukowanie tej korespon-

dencji sprawiło nam wiele satysfakcji. Był

to bowiem, o ile mi wiadomo, pierwszy

w dziejach masonerii, przynajmniej tej

współczesnej polskiej, przykład wymiany

listów między tak wysokim hierarchą

Kościoła rzymskokatolickiego a pismem

jednoznacznie przecież masońskim. Drugi

list J.E. Biskupa W. Miziołka do „Wolno-

mularza Polskiego” zaanonsowaliśmy

więc na czołowym miejscu pierwszej

strony 3 numeru WMP.

Poniżej była zajawka rozmowy z Wiel-

kim Mistrzem Wielkiego Wschodu

Francji Gilbertem Abergelem oraz

wypowiedzi Prezydenta Uniwer-

salnej Ligi Masońskiej UFL Au-

stria – Wolfganga Łukasiewicza

(w prostej zresztą linii, pozwolę

sobie dodać, praprawnuka naszego

znakomitego rodaka Ignacego Łu-

kasiewicza, wynalazcy pierwszej

w świecie lampy naowej).

Czołowe pozycje numeru 4, to

relacja ze Światowego Kongresu

Uniwersalnej Ligi Masońskiej

w Wiedniu pt. „Masoni dyskutują

o roku... 3000!”. Publicystycznym

szlagierem, przygotowanym spe-

cjalnie na ten Kongres był referat

prof. Ludwika Hassa pod tytułem

„Perspektywy wolnomularstwa

w Polsce i Europie Środkowej”.

Wzbudził on wśród uczestników

z kilkudziesięciu krajów świta

ogromne zainteresowanie, ze

względu na nowatorskie ujęcie

tematu i ciekawe argumentacje

oraz konkretne przykłady.

numerze 5 – czyli szóstym już, li-

cząc od tego sygnalnego – zwra-

camy w czołówce uwagę na wystąpienie

Czcigodnego Brata Christiana Pozzo di

Borgo, byłego Wielkiego Mistrza Wiel-

kiego Wschodu Francji. Jako specjalny

wysłannik Wielkiej Rady Zakonu Wiel-

kiego Wschodu Francji uczestniczył on

w zorganizowanym przez nas w war-

szawskim Pałacu Staszica, siedzibie

Polskiej Akademii Nauk, uroczystym

sympozjum naukowym z okazji 265-le-

cia masonerii w Polsce. Główne referaty

na tym sympozjum wygłosili: profesor

Ludwik Hass, który przedstawił m.in.

dzieje pierwszej loży Trzech Braci po-

wstałej na wschód od Warszawy, jako

pierwszej loży na ziemiach piskich

w XVIII w.; profesor Zbigniew Ger-

tych, członek rzeczywisty PAN, który

mówił o humanizmie uniwersalnym,

oraz prof. Andrzej Nowicki, znakomity

lozof i historyk, który mówił o dzie-

łach masońskich w kulturze polskiej.

Teksty tych referatów, jak i towarzysząca

im dyskusja, opublikowane w „Wolno-

mularzu Polskim”, odbiły się szerokim

echem w prasie, radiu i telewizji.

Przyjęta przez nas formuła Pisma Przyjaciół Sztuki

Królewskiej czyniła możliwym wymianę poglądów

na łamach „Wolnomularza Polskiego” światłym

przedstawicielom świata profanów, niebędących

członkami żadnej z lóż

P i s m o P r Z y j a C i ó ł s Z t u k i k r ó l e W s k i e j

12 h i s t o r i a „ W o l n o m u l a r Z a P o l s k i e g o ”

Sądzę, że ten przegląd tytułów na

pierwszych stronach naszego czasopis-

ma daje prasoznawcy pewien pogląd na

sprawy i problemy, które „Wolnomularz

Polski” uznał za szczególnie ważne.

Wydaje mi się, że dla ewentualnych

przyszłych badaczy początków prasy

wolnomularskiej w Polsce będzie rów-

nież istotna podjęta przez nas ambitna

próba systematycznego przybliżania

Czytelnikom wielu wybitnych postaci

historycznych oraz tych bardziej współ-

czesnych. Opinia publiczna często nie

wie, bądź też nie domyśla się nawet, iż

byli to masoni lub ludzie z masonerią

związani do tego stopnia, że zwano ich

„wolnomularzami bez fartuszka”. I tak,

mało kto wie, że masonem był twórca

naszego Hymnu Narodowego Józef

Wybicki, że masonami byli w większo-

ści twórcy Konstytucji 3 Maja, łącznie

z królem Stanisławem Augustem Po-

niatowskim, a jego bratanek, książę

Józef Poniatowski, był także wolno-

mularzem wysokiego stopnia.

Pisaliśmy więc i o masońskim pochów-

ku uroczystym, jakim po jego śmierci

w nurtach Elstery zgotowała księciu

Pepi jego macierzysta loża. I o twórcy

włoskich Legionów, jenerale Henryku

Dbrowskim, także masonie wysokiej

rangi, oraz jego „marszu do loży”. Pisa-

liśmy obszernie o Tadeuszu Kociusz-

ce, „bracie wszystkich wolnomularzy”,

o masonie Józee Elsnerze, kompozy-

torze i nauczycielu Fryderyka Chopina.

Przypomnieliśmy o przyjaźni masona

Mozarta z czarnym masonem, dawnym

murzyńskim niewolnikiem, człowiekiem

o wielkiej wiedzy i szlachetności. Austria-

cki cesarz po śmierci kazał obedrzeć go ze

skóry, wypchać ją, aby pozostał „wieczną

rzeczy pamiątką”. Opisuje te historię na

naszych łamach prof. Andrzej Nowicki.

Już w numerze sygnalnym postawili-

śmy pytanie „czy generał Sikorski był

masonem?”. Dyskusja na ten temat wśród

badaczy trwa. Zamieściliśmy więc głosy

i opinie historyków, polityków oraz osób,

które bardzo dobrze znały generała i jego

historię. Cytowany przez nas Tadeusz

Katelbach, w 3 numerze paryskich

„Zeszytów Historycznych”, w artykule

pt. „Loże”, pisze wprost: „Powiązania

Władysława Sikorskiego z radykalnym

odłamem masonerii francuskiej, których

ośrodkiem był Grand Orient de France

[...] zdają się nie ulegać wątpliwości [...].

Faktem jest, że w czasie wojny odwie-

dzał gmach przy rue Cadet w Paryżu

(paryska siedziba Wielkiego Wschodu

Francji w – przyp. MDW). Czy był tam

w charakterze czynnego lub uśpionego

brata, trudno jest powiedzieć. W każdym

razie i ten szczegół potwierdza opinię, że

łączyły Sikorskiego bliskie powiązania

z Grand Orient”.

Przypomnieliśmy na naszych łamach

głośny w swoim czasie artykuł byłego

sanacyjnego premiera, a zarazem i by-

łego członka jednej z lóż warszawskich

Wielkiej Loży Narodowej, profesora

Leona Kozłowskiego. Artykuł ten, zaty-

tułowany „Parę uwag o masonerii w Pol-

sce”, ukazał się w szesnastym numerze

przedwojennej „Polityki”, w szczyto-

wym okresie kampanii antymasońskiej,

w roku 1938. Kozłowski przedstawił tam

całą listę czołowych wówczas polityków

i mężów stanu, którzy – według niego

– są lub byli masonami. Wśród nich

wymieniał Władysława Sikorskiego,

Stanisława Stroskiego, Stanisława

Kota, Macieja Rataja i Ignacego Pa-

derewskiego. Odnośnie tych rewelacji,

to już wtedy, gdy Kozłowski je ujawnił,

było wiele poważnych wątpliwości na

temat ich prawdziwości, zarówno wśród

przeciwników masonerii, jak i wśród

samych masonów. Znalazły one wyraz

w przypomnianej przez nas fraszce, mó-

wiącej o tym, że „Gdy Kozioł wymienia

masona – to Polska ze śmiechu kona”.

Warto jednak przypomnieć, że jeżeli

chodzi chociażby o Ignacego Paderew-

skiego i jego przynależność do wolno-

W o l n o m u l a r z P o l s k i W i o s n a 2 0 1 2 • n u m e r 5 0

h i s t o r i a „ W o l n o m u l a r Z a P o l s k i e g o ”

mularstwa, do myślenia daje fakt, iż gdy

po śmierci Paderewskiego nowy właś-

ciciel willi „Rond Bosson” w Morges

zaproponował polskiej ambasadzie

kupno ruchomości znajdujących się

w tym domu, to w trakcie sporządzania

inwentarza znaleziono ukryte w tajnym

schowku insygnia wolnomularskie.

Publikowanie takich i wielu podob-

nych ciekawostek oraz mało lub zupeł-

nie nieznanych szczegółów z historii

dawnej i najnowszej dało „Wolnomu-

larzowi Polskiemu” wielu wdzięcznych

Czytelników. Pojawiły się jednak, także

wśród masonów, wątpliwości, czy takie

informacje powinny się w ogóle na ła-

mach pisma ukazywać. Wyrazem tego

jest list, który otrzymałem od Czci-

godnego Mistrza loży Wolność Przy-

wrócona na Wschodzie Warszawy, z 1

września 1994 r., w którym Mistrz pisał

co następuje (patrz ramka poniżej).

Ten list Czcigodnego Mistrza loży

Wolność Przywrócona wydrukowali-

śmy tuż obok krótkiej publikacji pod

tytułem „Masoni a wolność prasy”,

którą także pozwolę tu sobie zacyto-

wać in extenso.

Wolność prasy nie zawsze była kulty-

wowana w zakonie wolnomularskim.

Do 1865 r. we Francji nad prasą ma-

sońską czuwał zawsze zazdrośnie organ

centralny. Nawet bardzo szanowanych

braci Ragona i Clavela dosięgła jego kara!

Sytuacja zmieniła się po roku 1865, kiedy

to Konwent Wielkiego Wschodu Francji

ogłosił zupełną swobodę sumienia i swo-

bodę prasy wolnomularskiej. Od tego cza-

su – jak czytamy w „Grand dictionaire

Universel” Laroussea z 1872 r. – „Monde

Maconique”, miesięcznik redagowany

bardzo niezależnie, krytykuje, chwali,

potępia lub uznaje postępowanie dwóch

władz masońskiej Francji (Wielkiego

Wschodu i Rady Najwyższej), daje wy-

jątki rozpraw, dyskusji, protokołów, do-

tyczących wolnomularstwa ancuskiego

i obcokrajowego.

Inne pisma, wydawane bądź w Paryżu,

bądź w departamentach, roznoszą od loży

do loży najlepsze wytwory pracy tego licz-

nego ula. Tak samo dzieje się w innych kra-

jach, w których istnieje wolnomularstwo.

Książki, dzienniki, przeglądy, broszury

rozpowszechniane nieprzerwanie, znisz-

czyły zupełnie starodawną tajemnicę WM.

Jest to tak dalece przyjęte, że Konstytucja

Wielkiego Wschodu z r. 1865 pisze dosłow-

nie: „Zleca się wszystkim wolnomularzom

propagandę słowem, pismem i dobrym

przykładem”. I dodaje dalej, jako logicz-

ną konsekwencję tego przepisu: „Każdy

wolnomularz ma prawo ogłaszać swoje

sympatią i zadowoleniem przyjęliśmy Pańską inicjatywę

wydawania niezależnego Pisma Przyjaciół Sztuki Królew-

skiej. Sygnalny numer „Wolnomularza Polskiego” przeczytaliśmy

z dużym zainteresowaniem.

W naszej ciągłej pracy skupiamy się na poszukiwaniu prawdy

i zgłębianiu najwyższych wartości moralnych, w umiłowanie

ludzkości, dążenie do poprawy Jej bytu i doskonałości – to

nasze główne cele.

Oczywiście, bliższa jest nam lozoa niż meandry bieżącej

polityki i z tego względu nie możemy armować rożnych sfor-

mułowań politycznych, jakich nie brakuje w numerze sygnalnym

Pańskiego pisma.

Wyrażę jednak nadzieję, że w dalszej działalności wydawni-

czej – utrzymując życzliwą nam linię – pomoże Pan wykazać,

jak idee wolnomularstwa znacznie się różnią od nieprzyjaznych

i często krzywdzących nas opinii. #

P i s m o P r Z y j a C i ó ł s Z t u k i k r ó l e W s k i e j

14 h i s t o r i a „ W o l n o m u l a r Z a P o l s k i e g o ”

poglądy na sprawy wolnomu-

larskie.

Co, pozwolę sobie dodać,

dzisiaj staramy się, na miarę

naszych skromnych niestety

sił i możliwości, czynić na

łamach „Wolnomularza Pol-

skiego”, przestrzegając przy

tym starannie zasady nie pi-

sania niczego, co dzieje się

w lożach bez zgody samej loży

i Jej Czcigodnego Mistrza.

W podejmowaniu ważnych

problemów ogólnych, także

dotyczących otaczającego nas

„świata profanów”, staramy

się zachować umiar, rozwagę

oraz możliwie szerokie hory-

zonty. A przy tym pragniemy

zachować niezależność i nie

być ani przez chwilę pismem

nudnym, co jako stary dzien-

nikarz uważam za wadę naj-

gorszą.

Ocena tego, w jakim stopniu

nam się to udaje nie do nas

należy, ale do tych, którzy nas

czytają i chcą nasze pismo za-

prenumerować. Oceny, jakie docierają do

redakcji w postaci listów czy też głosów

w dyskusji po spotkaniach czy konferen-

cjach prasowych, które organizowaliśmy,

są oczywiście różne. Nieskromnie po-

wiem, że w większości przypadków są

życzliwe i przychylne.

Przykładem na to, iż potramy spokoj-

nie i rzeczowo dyskutować nawet z zde-

klarowanymi przeciwnikami masonerii,

jest zaproszenie mnie do konserwatyw-

no-prawicowego „Czasu” krakowskiego

na spotkanie z katolickim i prawicowo

zorientowanym redaktorem Anatolem.

Pełny zapis z tej dyskusji otrzymałem do

autoryzacji i nie miałem powodu do po-

czynienia w nim jakiejkolwiek poprawki.

Dyskusja była ostra i po ukazaniu się

tekstu w krakowskiej gazecie „Czas”

zamieściłem go również bez żadnych

zmian i skrótów w „Wolnomularzu Pol-

skim”. W słowie wstępnym przekazałem

redakcji „Czasu” oraz memu głównemu

polemiście „słowa uznania za kulturę

polityczną oraz rzetelność relacji z tego

spotkania, niemającego – jak dotąd –

precedensu w historii prasy polskiej”.

Młodych zwłaszcza prasoznawców,

serdecznie zachęcam do przeczytania

stenogracznego zapisu, który znalazł

się w numerze 5 „Wolnomularza Polskie-

go”, gdyż znajdą tam m.in. odpowiedź

na wiele pytań, których nie zdążyłem

omówić tutaj.

Na koniec tego szkicu o „Wolno-

mularzu Polskim”, niech mi pozwoli,

znakomity historyk polskiej prasy

współczesnej, pani profesor Alina

Słomkowska, która była inicjatorem

napisania artykułu, zacytować jeszcze

to, co w wywiadzie dla „Wolnomularza

Polskiego” powiedzieć zechciał o nim

profesor Tadeusz Cegielski, redaktor

naczelny „Ars Regii”:

Po pierwsze, jest rzeczą wspaniałą, iż

czasopismo takie powstało. Nie było do-

tychczas takiej pozycji na polskim rynku

wydawniczym. Stanowi ono jakby uzupeł-

nienie naszej „Ars Regii”, które ma nieco

inną tematykę. A tak w ogóle, to wypełnia

pewną próżnię, którą jak dotąd starały

się zapełnić różne publikacje antyma-

sońskie czy też po prostu niekompetentne,

hucpiarskie.

Po drugie, jest to czasopismo

redagowane popularnie, atrak-

cyjnie. Pismo, które moim zda-

niem powinno nie tylko przycią-

gać Czytelników i zapoznać ich

z fundamentami wolnomular-

skiej Świątyni Cnoty, ale i sta-

nowić przeciwwagę dla tej całej,

nie waham się jej tak nazwać,

„tandety” w postaci różnych

powierzchownych i kłamliwych

wypowiedzi na temat Sztuki

Królewskiej, które pojawiają

się na rynku.

Kolejna rzecz, którą pragnę

podkreślić, to fakt, iż podoba

mi się szata graczna „Wolno-

mularza Polskiego”. Podoba

mi się pomysł, aby wprowa-

dzić nieco elementów satyry

do czasopisma. I rozumiem,

że redaktorzy „Wolnomularza

Polskiego” pójdą w przyszłości

dalej w tym kierunku, dostar-

czając Czytelnikom zawsze

szczypty humoru, takiego,

powiedziałbym, spojrzenia

z boku, nie tylko od środka

samej Sztuki Królewskiej.

Spełniając to życzenie Tadeusza Ce-

gielskiego, przypomnieliśmy m.in. aktu-

alny do dziś, stary, przedwojenny jeszcze

rysunek ze „Szpilek”, przedstawiający

pana i panią siedzących na kanapie. Pod

rysunkiem był następujący podpis:

- Panie! Pan jest masonem!

- Broń Boże!

- To znaczy, że pan jest masonem, bo

żaden mason się do tego nie przyzna.

Ja sam, pytany o to nieraz, tak przez

kolegów dziennikarzy, jak i przez Czy-

telników na spotkaniach publicznych,

zwykłem mówić:

- A jak odpowiem, że nie jestem, to czy

ktoś szefowi i wydawcy „Wolnomularza

Polskiego” uwierzy?

ADAM WITOLD WYSOCKI

Tekst ukazał się w publikacji

„Transformacja mediów 1989-1995,

Materiały Pomocnicze do Najnowszej

Historii Dziennikarstwa”, pod red.

Aliny Słomkowskiej, Warszawa 1996,

a następnie w „Biblioteczce

Wolnomularza Polskiego” 1996 r.

W o l n o m u l a r z P o l s k i W i o s n a 2 0 1 2 • n u m e r 5 0































narodZiny liberalnej

masonerii W irlandii

ierwsza ich loża – Tricolour

na Wschodzie Killarney (płd.

-zach. Irlandia) – została uro-

czyście otwarta 25 września 2010 r.

w obecności władz Wielkiego Wscho-

du Francji, wolnomularzy liberalnych

z Wielkiej Brytanii, Francji i Niemiec.

Jak piszą, była to najbardziej multikul-

turalna i wielojęzyczna loża Irlandii.

Dla nas szczególnie interesujące jest to,

że w loży obecny jest także język polski.

Również ich witryna – www.grando-

rientoreland.com – jest częściowo

w języku polskim. Tak więc kandydaci

mogą do nich pisać również w naszym

języku (email: gmoirl@mail.com).

5 marca 2011 r. otwarto kolejną lożę

– Voltaire na Wschodzie Killarney.

Loża trzecia to Wolfe Tone na Wscho-

dzie Ballincollig, nieopodal Cork (płd.

Irlandia). Ich czwarta loża ma praco-

wać po arabsku w Libanie, na ten rok

planowane jest również otwarcie loży

francuskojęzycznej Les Amis Reuni.

Spotkania GMOIRL organizowane są

także w Limerick i Dublinie.

Jeśli chodzi o ryty, to otrzymali paten-

ty od Wielkiego Wschodu Francji na

Ryt Szkocki Dawny i Uznany oraz Ryt

Francuski z zezwoleniem na modyka-

cje. W Rycie Francuskim pracuje loża

Voltaire, loża arabskojęzyczna, a w przy-

szłości także francuskojęzyczna. Ryt

Szkocki został zmodykowany i pracują

w nim pod nazwą Ryt Irlandzki Dawny

i Uznany (wskazują na to, że jest bliż-

szy pierwszym rytom masońskim niż

współczesne Ryty Szkockie). Pracuje

w nim loża Tricolour. #

n a W i e l k i C h W s C h o d a C h







Cel nowoczesnego społeczeństwa, w którym wszyscy ludzie są

respektowani i wszyscy obywatele mają równe prawa, jest pod-

ważany przez wielorakie tendencje, które wnoszą podziały (...).

Religijne grupy i kościoły wydalają, wykluczają, karzą i ekskomu-

nikują tych członków, którzy nie respektują ich zasad, nawet jeśli

są one wątpliwe i utworzone tysiące lat temu w zupełnie innych

okolicznościach, najpewniej zresztą przez samych ludzi. Niestety,

najbardziej rozczarowującym jest to, że WOLNOmularstwo, naj-

bardziej liberalna i tolerancyjna lozoa, została wypaczona przez

ludzi, których celem jest nie jedność, lecz podział wedle poglądów.

Odmówili kobietom prawa do zostania wolnomularkami i dzie-

lenia tej wspaniałej lozoi oraz jej przeżywania wraz z innymi,

stworzyli takie reguły, które nie tyle mają za zadanie budować

organizacyjne zaplecze ruchu, ile dawać możliwość wykluczania,

wyrzucania i ekskomunikowania tych członków, którzy ośmielili

się wyrazić przeciwną opinię.

Najgorszym zjawiskiem w konserwatywnej i w większości pozo-

stającej pod brytyjskim wpływem masonerii, jest zmuszanie ludzi do

wiary w Najwyższą Istotę lub Boga, umieszczania w centrum loży

tzw. Księgi Świętego Prawa oraz ogłaszanie tych, którzy nie chcą lub

nie potraą uwierzyć w te rzeczy albo którzy są otwarci na kobiety –

jako nieregularnych. (...) Wielu dobrych i zaangażowanych masonów

zostało wygnanych, wyłączonych i zawieszonych przez hipokrytów,

którzy zawłaszczyli masonerię tylko po to, aby przemienić ją w ruch

quasi-religijny. Konserwatywna masoneria stworzyła dogmaty, które

niestety przypominają te obecne w kościołach. Masoneria liberalna

jest adogmatyczna, otwarta i humanistyczna.

To jest właśnie powód, dla którego niektórzy irlandzcy masoni

z powodzeniem utworzyli Wielki Wschód Masoński Irlandii,

idąc za przykładem Wielkiego Wschodu Francji, największej,

najbardziej liberalnej i otwartej organizacyjnie obediencji świata.

Bliskie są nam ideały republikańskie, społeczeństwa otwarte-

go w demokratycznym kraju. Inicjujemy kobiety i mężczyzn

i staramy się łączyć, a nie dzielić. Jesteśmy pierwszą liberalną,

adogmatyczną, humanistyczną i republikańską obediencją

w Irlandii („Points of View”).

P i s m o P r Z y j a C i ó ł s Z t u k i k r ó l e W s k i e j

16 n a W i e l k i C h W s C h o d a C h

R o z m o w a z w i e l k i m m i s t R z e m

w i e l k i e g o w s c h o d u i R l a n d i i

drZWi otWarte dla

WsZystkiCh

Kamil Racewicz: Nie jestem

zaskoczony powstaniem Waszej

obediencji, lecz tym, że stało się

to tak późno. Dlaczego tak długo

trzeba było czekać na liberalną

masonerię w Irlandii?

Eduard Schmidt-Zorner: Wstąpiłem

do masonerii w Irlandii ponad dziesięć lat

temu, zostałem mianowany Czcigodnym

Mistrzem, a dołączając do Chapter, zosta-

łem Regionalnym Wielkim Strażnikiem

Wewnętrznym (Inner Guard) i z zadowo-

leniem udzielałem sie w lokalnej masone-

rii. Mimo wszystko nie tylko ja, ale także

inni bracia zawiedli. Poprzez wniesienie

nowych idei do irlandzkiej masonerii, nie

byliśmy mile widziani, chcieliśmy pod-

nieść poziom masonerii – nie pozwolono

nam. Zawiedliśmy, gdyż nie należeliśmy

do Kościoła anglikańskiego i pochodzi-

liśmy z zagranicy – powstała w ten spo-

sób przeszkoda nie do przezwyciężenia.

W dobrej masońskiej tradycji staraliśmy

się ponad 10 lat podnosić braterskiego

ducha. Wykazaliśmy wiele cierpliwości

i zrozumienia, aby ruszyć masonerię do

przodu, ale i to się nie udało.

Jakie znaczenie odgrywa masoneria

we współczesnej Irlandii?

Wolnomularstwo odgrywa marginalną

rolę w Republice Irlandii, w przeciwień-

stwie do Irlandii Północnej, gdzie jest

bardziej popularne dzięki wpływom bry-

tyjskim.

Ilu liczy członków i lóż?

Liczba członków Wielkiej Loży Ma-

sońskiej Irlandii to około 30 tys., tyle

że większość z nich pracuje w lożach

pod irlandzką konstytucją w Azji,

Afryce, Australii i innych zamorskich

krajach. Dla porównania, Prowincja

Munster od pond 200 lat ma 12 lóż,

podczas gdy nasz Wielki Wschód Ir-

landii, założony w 2010 r., liczy 5 lóż,

a następne są w przygotowaniu.

Czy masoneria w Irlandii

jest darzona zaufaniem przez

społeczeństwo?

Z pewnością NIE. Dla przeciętnego

Irlandczyka wolnomularstwo to loja-

listyczny angielski i protestancki ruch.

Jaki jest społeczny prol Waszej

masonerii?

Prol społeczny jest dobry i jesteśmy

zaangażowani w wiele projektów cha-

rytatywnych.

Co zniechęciło Was do Wielkiej

Loży Irlandii?

Sprawa Zakonu Oranżystów, religijna

monokultura i tendencja do nietole-

rancji.

Czy można więc powiedzieć, że

jest to organizacja quasireligijna

i protestancka oraz konserwatywna

społecznie?

Oczywiście TAK

Jakie relacje wiążą Wielką Lożę

Irlandii z Zakonem Orańskim?

Zakon Orański ma niefortunnie

podobne rytuały i stopnie. Jest to or-

ganizacja bardzo upolityczniona, ma

jednoznaczne inklinacje unikacyj-

ne. Jest krytykowana za sekciarstwo,

radykalizm i nietolerancję. Akceptuje

tylko tych, którzy są zadeklarowanymi

protestantami i aktywnymi antykatoli-

kami. Będąc tak radykalnie prawicowi,

nietolerancyjni i zajadle waleczni, są

sprzeczni z ruchem wolnomularskim,

więc irlandzki mason nie powinien

dzielić loży z oranżystą.

Wyobrażam sobie, że początki

liberalnej masonerii w kraju z tak silną

tradycją masonerii konserwatywnej

są trudne. Jak jednak przebiega

Wasz dotychczasowy rozwój?

Czy kierujecie waszą propozycję

przede wszystkim do ludzi, którzy

dotąd nie mieli nic wspólnego

z wolnomularstwem, czy raczej

liczycie na zainteresowanie liberalną

masonerią wśród członków

Wielkiej Loży?

Nasze drzwi są otwarte dla wszystkich.

Dla tych, którzy chcą zostać masonami

i dla tych, co już nimi są, lecz poszukują

innego, liberalnego systemu wolnomu-

larskiego.

eduard sChmidt-Zorner















W o l n o m u l a r z P o l s k i W i o s n a 2 0 1 2 • n u m e r 5 0

n a W i e l k i C h W s C h o d a C h

iniejsza deska poświęcona jest prospołecznej orientacji

lóż i obediencji wolnomularskich, przez co rozumiem

zarówno podejmowanie w loży problematyki społecz-

nej, jak i aktywności lóż i obediencji skierowanej na zewnątrz,

do społeczeństwa.

Ogólnie rzecz biorąc, w masonerii obecne istnieją dwie wizje

funkcjonowania lóż i obediencji w społeczeństwie: zamknięta

i otwarta. Ta pierwsza głosi, że masoni powinni zajmować się

wyłącznie sobą i pracować jedynie na rzecz samorozwoju po-

szczególnych członków, w nadziei, że tak rozwijane w lożach

jednostki będą następnie oddziaływać pozytywnie na sprawy

społeczne. Najradykalniejsza wersja tej wizji wyklucza nawet

dyskusję w lożach o problemach społecznych, uznając, iż jest to

jakaś forma wnoszenia metali do świątyni. Wersja liberalniejsza

dopuszcza tematy społeczne, wykluczając jednak jakiekolwiek

inicjatywy loży lub obediencji skierowane na zewnątrz.

Druga wizja masonerii chce łączyć samorozwój wolnomularzy

z życiem społecznym, poprzez np. tworzenie organizacji spo-

łecznych, zabieranie głosu w sprawach społecznie doniosłych,

działalność odczytową, tworzenie programów telewizyjnych

itd. Chciałbym podkreślić, że określenie „otwarta” nie należy

rozumieć jako wzywającej poszczególnych wolnomularzy do

ujawniania się.

W pierwszej kolejności chciałbym odrzucić wszelkie sugestie,

jakoby istota masonerii narzucała którąś z tych wizji. Wprawdzie

nurt anglosaski i skandynawski masonerii niechętny jest otwartej

i prospołecznej wizji masonerii, lecz nawet i historia tego nurtu

wolnomularstwa obtuje w zaangażowanie lóż i obediencji

w sprawy społeczne. Punktem jednak odniesienia moich reeksji

jest nasz romański, zwany też liberalnym, nurt wolnomularstwa,

który niewątpliwie nie wyklucza i nie piętnuje żadnej z tych wizji.

Rozumiem więc, że jest to zasadniczo przedmiotem wyboru

Wolność, róWność, braterstWo

i obaWa PrZed konkretyZaCją



















PROF. ALBERT HERCEK, PRZEWODNICZCY

KJOWEJ KOMISJI ZDROWIA PUBLICZNEGO

I BIOETYKI WIELKIEGO WSCHODU POLSKI, 2006

Bardzo duży nacisk kładziecie

na zasadę laickości i to w jej

francuskiej interpretacji. Dlaczego

laickość jest dla Was tak ważna?

Jesteśmy mocno przekonani co do

zasady separacji Kościoła i państwa, je-

steśmy przeciw wszelkim wpływom grup

religijnych w wewnętrzne i zewnętrzne

interesy narodu Irlandii. Nasze loże są

otwarte zarówno dla tych, co wierzą,

jak i dla ateistów.

Czym się zajmuje loża Voltaire?

Loża Voltaire jest lożą badawczą, in-

struktażową i skupioną na masońskiej

edukacji. Edukacji z wielkim naciskiem

na aktywne poszukiwanie, publikacje

i wydarzenia. Mamy członków uniwersy-

teckich, również z zagranicy. Regularne

spotkania składają się z 5 do 6 odczytów

i prezentacji, nad którymi następnie

debatuje się, dyskutuje na ich temat i na

koniec zatwierdza się.

Czy chcielibyście pójść śladem

Wielkiego Wschodu Francji

i zaangażować się w społeczną

i polityczną aplikację tej zasady?

W zasadzie tak, ale w tej chwili jeste-

śmy za małym jeszcze ruchem i mamy

inne ważne problemy do rozwiązania

w pierwszej kolejności.

W jakim zakresie w przyszłości

chcielibyście iść śladem

WWF w zaangażowaniu

w problemy społeczne?

WWF jest dla nas przykładem do na-

śladowania. W dziedzinie społecznej

z pewnością w przyszłości będziemy mieć

ważny głos w skali lokalnej i regionalnej.

I tego też Wam życzę. Dziękuję

za rozmowę.

MIL CEWICZ

P i s m o P r Z y j a C i ó ł s Z t u k i k r ó l e W s k i e j

18 n a W i e l k i C h W s C h o d a C h

poszczególnych autonomicznych obediencji wolnomularskich.

Mam wszelako podejrzenie, że od powołania Wielkiego Wscho-

du Polski nigdy nie odbyła się na ten temat poważna debata,

wobec czego niniejszą deskę należy rozumieć jako próbę zapo-

czątkowania takowej. Przystępuję do niej ze świadomością, że

stan obecny WWP, który ukształtował się samorzutnie, najbliższy

jest umiarkowanie zamkniętej wizji masonerii. Z drugiej jednak

strony, u części członków obecne są nadzieje i oczekiwania

większej otwartości obediencji na sprawy społeczne, na wzór

naszej obediencji-matki, Wielkiego Wschodu Francji. Część

osób odłączyło się od WWP właśnie z powodu jego zamknięcia.

Mój punkt widzenia najbliższy jest optyce Wielkiego Wschodu

Francji, który postrzegam nie tylko jako historyczną obediencję

-matkę WWP, ale i jako główny punkt odniesienia całego nurtu

romańskiego. Według niego, masoneria powinna być otwarta

i społecznie zaangażowana, aby nie stała się zbyt wyobcowana

społecznie i zbyt odległa od bieżącego życia społecznego, a tym

samym oderwana od rzeczywistości społecznej, z tendencją do

dryfowania w kierunku klubu towarzyskiego, w którym dekla-

rowane ideały są jedynie dekoracją.

Obie wizje naturalnie wiążą się z określonym zagrożeniami.

Z jednej strony wspomniany oderwany od rzeczywistości klubizm,

z drugiej – politykierstwo. Osobiście nie chcę odrzucać żadnej

z dwóch wizji funkcjonowania masonerii, gdyż uważam, że każda

z nich, świadoma zagrożenia klubizmem i politykierstwem, może

tworzyć wartościową przestrzeń wolnomularską. Tym niemniej

uważam, że struktury wolnomularskie na poziomie loży powinny

koncentrować się zasadniczo na sprawach doskonalenia swoich

członków, podczas gdy funkcjonowanie na poziomie obediencji

powinno uwzględniać również sprawy społeczne. Nie wyklucza

to oczywiście istnienia lóż bardziej niż inne skoncentrowanych

na sprawach społecznych.

Brak społecznego zaangażowania wielu obediencji jest uza-

sadniony z jednej strony słabością organizacyjną, z drugiej zaś

barierami niechęci społecznej do ruchu wolnomularskiego.

Funkcjonowanie wielu organizacji wolnomularskich w niektórych

krajach całkowicie zsekularyzowanych i otwartych pokazuje jed-

nak, że klubizm jest często po prostu drogą najmniej wymagającą.

W odniesieniu do Polski można mieć oczywiście obawy, czy

zaangażowanie się wolnomularstwa w tematykę społeczną,

większe jego otwarcie, nie wywoła silniejszej reakcji społecznej

w stosunku do masonerii. Z drugiej jednak strony można prze-

cież mieć nadzieję, że tego rodzaju zaangażowanie przyciągnie

do naszego ruchu wiele wartościowych społecznie jednostek.

Moja hipoteza jest następująca.

Izolowanie wolnomularstwa od zaangaowania społecznego,

od przynajmniej dyskutowania najywotniejszych problemów,

jakimi yje społeczestwo, pozbawia ruch wolnomularski

najcenniejszych umysłów współczesnoci oraz wielu jed-

nostek społecznie zaangaowanych, a wic kształtujcych

rzeczywisto społeczn.

W dobie sekularyzujących się społeczeństw, co przecież nie omi-

ja także i naszego kraju, realnym zagrożeniem w funkcjonowaniu

wolnomularstwa nie jest nagonka społeczna i prześladowania

za przynależność do loży, ale groźba wyjałowienia ideowego

wolnomularstwa, groźba sprowadzenia jego podstawowych

ideałów do czysto abstrakcyjnych konstrukcji, dalekich od

wszelkiej konkretyzacji i społecznej aplikacji.

Często z dumą odwołujemy się do chlubnej przeszłości ruchu

wolnomularskiego, z którym związana była także elita kształtująca

dzieje poszczególnych krajów. Czy nasi następcy będą to samo

mogli powiedzieć o współczesnej masonerii?

Wolnomularstwo w Polsce ma na zewnątrz dwie twarze. Jedną

z nich kształtuje retoryka religijno-nacjonalistyczna i sprowadza

ona masonerię do siły demonicznej i antynarodowej. Oddziałuje

ona na fanatyków i nacjonalistów, czyli na te kręgi społeczne,

z których raczej nie rekrutują się członkowie naszego ruchu.

Druga twarz masonerii przewija się w kręgach i mediach liberal-

nych oraz lewicowych i jest to gęba jałowego klubu wzajemnej

adoracji. Paradoksalnie, ta druga twarz społeczna masonerii jest

dla naszego ruchu znacznie groźniejsza, gdyż skutecznie zniechęca

ona do niego tych, którzy mogliby być cennymi wolnomularzami.

[...]

Naley odnie si do dwóch zasadniczych obaw, jakie

si mog pojawi: upolitycznienie oraz zaniechanie szkoły

indywidualnego rozwoju.

Polityka, jak wiadomo, jest niemile widziana w działalności

wolnomularskiej. W pracach loży wykluczona jest całkowicie, ale

już nie na agapach czy w innych formach aktywności obediencji.

Tyle że przez politykierstwo nie można rozumieć jakiegokolwiek

odnoszenia się do tematów, które są przedmiotem politycznych

debat czy prac. Zaangażowanie polityczne należy przede wszyst-

kim rozumieć jako popieranie czy agitowanie za lub przeciw

danej partii lub politykowi. Ale polityką nie będzie np. temat

eutanazji czy związków partnerskich tylko dlatego, że są przed-

miotem debaty politycznej. Często niestety spotykam się, także

wśród wolnomularzy, ze sprowadzaniem wszelkiej społecznej

aktywności Wielkiego Wschodu Francji do politykierstwa. WWF

funkcjonuje w ten sposób, że jeśli parlament pracuje nad jakimś

ważnym społecznie i światopoglądowo lub etycznie tematem,

to jest on również przedmiotem dyskusji lożowych oraz pub-

licznych wypowiedzi przedstawicieli Wielkiego Wschodu. Tak

było np. z eutanazją, ustawą bioetyczną czy funkcjonowaniem

sekt apokaliptycznych.

Od 2001 roku w ramach WWF funkcjonuje Krajowa Ko-

misja Zdrowia Publicznego i Bioetyki, która organizuje kon-

ferencje, debaty, publikacje dotyczące sfery bioetyki, etyki

i nauk społecznych oraz etyki medycznej. Jest zarejestrowana

w UNESCO, bierze udział w konsultacjach Unii Europejskiej

(np. na stronach UE opublikowana jest opinia Komisji WWF

w sprawie wykorzystywania danych biometrycznych). Jej celem

jest podnoszenie świadomości w tym zakresie. Racja istnienia

tego kierunku zainteresowania jest naturalna: wszak organizację

etyczną w szerokim sensie powinny interesować tematy etyczne

w różnych sferach społecznych. Na czele tej Komisji stał wybitny

francuski medyk, prof. Albert Hercek (zm. 2011 r.), pionier

kształcenia ustawicznego wśród francuskich lekarzy.

Krytycy WWF zarzucają mu, że to politykierstwo. Według

mnie jest to nic innego, jak karykaturowanie aktywności WWF.

Przy takim rozumieniu polityką może być cokolwiek. Należy

W o l n o m u l a r z P o l s k i W i o s n a 2 0 1 2 • n u m e r 5 0

n a W i e l k i C h W s C h o d a C h

moim zdaniem unikać takiego rozszerzającego pojmowania

zaangażowania politycznego.

Głównym przedmiotem społecznej troski Wielkiego Wschodu

Francji jest oczywiście laickość, czyli neutralność światopo-

glądowa państwa. Laickość często jest uznawana przez fran-

cuskich wolnomularzy za najlepszą syntezę społeczną triady

aksjologicznej masonerii: wolności, równości i braterstwa.

WWF słusznie uważa się za głównego strażnika społecznego

laickości. Były wielki mistrza WWF, Quillardet, stworzył po

ukończeniu swojej kadencji Obserwatorium Laickości, które

na bieżąco monitoruje naruszenia zasady laickości. W obec-

ności wysokich przedstawicieli WWF słyszałem deklaracje

z naszej strony o pragnieniu zaangażowania się w tematykę

laicką. Kilkakrotnie przedstawiciele Wielkiego Wschodu

Francji i Wielkiego Wschodu Belgii zachęcali WWP do zaan-

gażowania na rzecz laickości. Jestem osobiście przekonany, że

realne zaangażowanie się na rzecz laickości ze strony WWP

zaowocuje dowartościowaniem naszego wizerunku również

na międzynarodowej arenie wolnomularstwa liberalnego.

Wszak laickość to nie tylko kluczowy temat dla Wielkiego

Wschodu Francji, ale i dla bardzo wielu innych organizacji

wolnomularskich naszego nurtu, by wymienić tylko Wielką

Żeńską Lożę Francji oraz Droit Humain, które to organizacje

swoje loże mają również w naszym kraju.

Tym niemniej laickość nie wyczerpuje spektrum tematów

zainteresowania społecznego, lecz dopiero je otwiera. Jako

przykład weźmy Wielką Żeńską Lożę Francji, która jest nam

szczególnie bliska przez nasze siostry z polskich lóż Prome-

tea i Gaja Aeterna. Otóż obediencja ta, obok kilku innych,

zarejestrowała się w Rejestrze Przejrzystości prowadzonym

przez Komisję Europejską. Precyzując, wpisany tam został

Masoński Instytut Europejski Wielkiej Żeńskiej Loży Francji,

który zadeklarował szczególne zainteresowanie następującymi

problemami społecznymi:

1) laicyzm,

2) problemy starości iumierania (m.in. kwestia legalizacja

eutanazji),

3) edukacja iobywatelskość,

4) kobiety iwzrost ubóstwa,

5) kreacjonizm (zwalczanie),

6) sekty (ograniczanie),

7) bieżące problemy społeczne, jak np. noszenie burek.

Nie jest to żadne politykierstwo najbliższych nam obediencji,

lecz praktyczna aplikacja zasad wolności, równości i braterstwa.

Nie zatrzymywanie się przed konkretyzacją owych ideałów

bardzo wyjaławia pejzaż ideowy współczesnej masonerii. Zdaję

sobie sprawę, że nie jest to łatwe zadanie, ale masoneria nie

może być lękliwa.

Druga obawa, to dewaluacja zaangażowania na rzecz doskona-

lenia indywidualnego wolnomularzy. I ta obawa pozbawiona jest

sensu, gdyż otwarty model masonerii nie rezygnuje bynajmniej

z doniosłości samorozwoju swoich członków, dla których loża jest

szkołą ociosywania własnych niedoskonałości, aby promieniować

ideałami wolnomularskimi w życiu rodzinnym, zawodowym

i społecznym. Rzekłbym nawet, że społeczne zaangażowanie

masonerii czyni doskonalenie indywidualne znacznie lepszym,

bliższym bowiem rzeczywistości społecznej.

W naszej obediencji obecny jest też nurt, który polaryzuje

ryt i symbolizm przeciwko społecznemu zaangażowaniu wol-

nomularstwa. Słyszy się czasami, że wolnomularstwo powinno

zredukować swoje zaangażowanie w sferę rytualną i symbolicz-

ną, a poświęcić się temu, co społecznie istotne. Taka postawa

jest mi obca. Uważam, że symbolizm jest ważnym językiem

komunikacji w wolnomularstwie, a ryt fundamentalnym jego

kodem. Zawsze irytował mnie skrzeczący rytuał, zaś nonsza-

lanckie traktowanie rytuału na pracach amputuje cały jego sens

i rolę, jaką ma do odegrania. Rytuał musi być przeprowadzony

niczym sztuka w teatrze – płynnie i bez zacięć. Przywiązanie

do rytuału nie powinno jednak w żadnej mierze odciągać od

zaangażowania społecznego, a zaangażowanie społeczne nie

powinno degradować znaczenia rytuału w funkcjonowaniu lóż.

W naszym przypadku jest to szczególnie ewidentne: prawdziwe

zagłębienie się w nasz rytuał może jedynie wzmocnić społeczne

zainteresowanie masonów, wszak taka jest istota Rytu Francu-

skiego Nowoczesnego, w którym pracuje zarówno nasza loża

i który jest również, wzorem WWF, naczelnym rytuałem naszej

obediencji. Zainteresowanych sekularnym i prospołecznym cha-

rakterem i istotą naszego rytu odsyłam do świetnej książki Karola

Wojciechowskiego poświęconej w całości rytowi francuskiemu.

Nasza konstytucja deniuje naczelną rolę rytu francuskiego

w funkcjonowaniu obediencji, określając tym samym dyskretnie

istotę naszej organizacji. Naczelny charakter rytu francuskiego

nie jest więc wyborem przypadkowym, związanym z tym, że

większość naszych lóż na samym początku pracowała w rycie

francuskim. Znaczenie rytu francuskiego dla WWP to charakte-

rystyka naszej istoty i lozoi. Jako wolnomularz opowiadający

się za wolnomularstwem społecznie zaangażowanym, bynajmniej

nie zniechęcam braci i siostry do przykładania szczególnej

wagi do rytu, przeciwnie – zachęcam do jego pieczołowitego

studiowania i analizowania.

MIL CEWICZ

Tekst powstał jako deska w loży „Wolność Przywrócona”, po

dyskusji został zmieniony i rozwinięty. W takiej postaci stał się

deską w loży „Kultura”, po której ponownie został zmodykowa-

ny. W marcu 2012 r. miał być wygłoszony w loży „Nadzieja”.

Skrót pochodzi od redakcji WP.



P i s m o P r Z y j a C i ó ł s Z t u k i k r ó l e W s k i e j

20 n a W i e l k i C h W s C h o d a C h

działalności Wielkiego

Wschodu Polski w ciągu

ostatnich kilku lat widać

wyraźną linię świadomego rozwoju całej

organizacji. Patrząc z perspektywy loży,

rozwój organizacji jest prosty. Potrzebni

są kandydaci spełniający warunki, a tak-

że ci, których zaakceptują członkowie

loży. Proces inicjacyjny zgodny z rytua-

łem i tradycją jest podstawą rozwoju. Ale

skąd wziąć kandydatów w ilości takiej,

żeby bilans nowoprzyjętych w porów-

naniu ze stratami był dodatni? W jaki

sposób wyjść liczebnie na taki plus, żeby

mógł nastąpić podział loży?

Z punktu widzenia Rady Zakonu, która

stara się sterować organizmem złożonym

z autonomicznych lóż, ten obraz jest

dużo bardziej skomplikowany. Tylko

myślenie perspektywiczne, działania,

których efekty zobaczymy po latach,

mogą sprawić, że Zakon będzie rozwijał

się. Tak dzieje się już od kilku lat. Bardzo

trafna decyzja o dopuszczeniu kobiet

do prac w lożach Wielkiego Wschodu

Polski była tego przykładem. Dziś po

kilku latach ok. 25% członków Zakonu

WWP to kobiety.

Dużo pracy poświęcono pozycjo-

nowaniu naszej obecności na arenie

międzynarodowego wolnomularstwa.

Uczestnictwo w kilku międzynarodo-

wych spotkaniach, organizacja dwóch

konferencji międzynarodowych w kraju

ugruntowało nasz obraz wśród europej-

skich organizacji liberalnych i adogma-

tycznych. Nawiązaliśmy i utrzymuje-

my kontakty z organizacjami Europy

Środkowej i Wschodniej. Podpisaliśmy

konwencję o współpracy z Wielką Lożą

Włoch. Trwają rozmowy nad podpi-

saniem kilku następnych konwencji

z innymi Zakonami europejskimi.

Udało się doprowadzić do zapalenia

świateł struktury wyższych stopni Rytu

Szkockiego Dawnego i Uznanego oraz

usamodzielnienie się struktury wyż-

szych stopni Rytu Francuskiego. Po-

wstała Rada Najwyższa Inspektorów

Generalnych 33 i ostatniego stopnia

Rytu Szkockiego Dawnego i Uznanego

Wolnych i Uznanych Mularzy Polski

i krajów Bałtyckich. Podniesieni do 33

stopnia siostry i bracia budują strukturę.

Zapalono światło Loży Doskonałości

Wiea Babel. Tłumaczymy i adaptu-

jemy rytuały, szykując zapalenie prac

lóż następnych stopni.

Powstała druga kapituła wyższych

stopni Rytu Francuskiego Jedno

Prawdziwa. Ukonstytuowano samo-

dzielną polską Kapitułę Generalną ze

wszystkimi jej organami. Jest ona odpo-

wiedzialna za budowę struktur wyższych

stopni Rytu Francuskiego w Polsce.

Od ostatniego Konwentu WWP prio-

rytetem stał się rozwój wewnętrzny

Zakonu. Wejściem Zakonu w XXI

wiek było powstanie kilka lat temu

Wirtualnego Wielkiego Wschodu. To

narzędzie dało nam możliwość dotarcia

z informacją o nas do szerokiej rze-

szy zainteresowanych w całej Polsce.

Nastąpiła fala zgłoszeń chętnych do

wstąpienia w nasze szeregi. Loże dosyć

dowolnie korzystały z nadchodzących

ofert. Ograniczone możliwości organi-

zacyjne powodowały, że sporo kandy-

datur nie doczekało się rozpatrzenia.

Przyjmowanie kandydatów z odległych

od siedziby loży miast okazało się jed-

nak porażką.

Dziś staramy się sprostać wyzwaniom

nowej rzeczywistości. Obecnie loże

Wielkiego Wschodu Polski pracują

w Warszawie, Bydgoszczy, Poznaniu

oraz w Rydze na Łotwie. Teraz przy-

szedł czas na pracę organiczną. Naszym

celem minimalnym jest podwojenie

liczebności członków Zakonu. Wyjście

poza dotychczasowe miejsca pracy do

innych ośrodków, tak żeby dać szansę

mieszkańcom całej Polski. Na kwie-

cień br. przewidujemy zapalenie świa-

teł loży Michał Sdziwój pracującej

na Wschodzie Krakowa. Pod koniec

roku powinniśmy być gotowi zapalić

światła loży Jan i Emilia Heweliusz na

Wschodzie Trójmiasta. Wydarzeniem

marca będzie zapalenie świateł nowej

loży Witelon, pracującej na Wschodzie

Warszawy w trybie zaocznym. Loża

ta zorganizowana została dla chęt-

nych spoza ośrodków, w których nurt

wolnomularstwa liberalnego był już

obecny. Chcemy każdemu chętnemu,

który spełnia warunki zapisane w naszej

konstytucji, dać możliwość rozwoju

w duchu wolnomularskiej drogi samo-

doskonalenia etycznego i duchowości

pozareligijnej. Praca Loży Witelon,

poza dwoma – trzema blokami weeken-

dowych spotkań, będzie wykorzystywa-

ła nowe technologie internetowe. Sesje

na zamkniętym forum dyskusyjnym,

specjalny dostęp do literatury i mul-

timedialnych pokazów, wytężona ko-

respondencyjna praca własna pozwoli

nam, mamy nadzieję, stworzyć za kilka

lat mistrzów, którzy światło naszych

Co się dZieje W Wielkim

WsChodZie Polski

Witelon



W o l n o m u l a r z P o l s k i W i o s n a 2 0 1 2 • n u m e r 5 0

n a W i e l k i C h W s C h o d a C h

liberalnych przekonań i głębokiego

przywiązania do tradycji i rytuałów

zaniosą do innych miast Polski.

Pracujemy jako pionierzy. Nie mamy

stuletnich świątyń, infrastruktury, po-

koleniowych tradycji. Ale nawet w tych

warunkach chcemy dbać o prestiż i wi-

zerunek Zakonu oraz wolnomularza

Wielkiego Wschodu Polski. Trwają

prace nad projektem nowego logo

Wielkiego Wschodu Polski. Na wios-

nę tego roku będzie miała premierę

nowa wielojęzyczna, ocjalna strona

internetowa WWP. Działa już adres

mailowy dla kandydatów do lóż WWP,

w tym do loży zaocznej: rekrutacja@

wielkiwschod.pl. Porządkujemy ślady

naszej współczesnej historii, wdrażamy

system dbania o pamięć tych, którzy

odeszli na Wieczny Wschód, program

doceniania naszych nestorów.

Loże Wielkiego Wschodu Polski pra-

cują coraz lepiej. Mamy dociekliwych

i zaangażowanych uczniów i mądrych

mistrzów. Bardzo dobrych Czcigod-

nych Mistrzów, którzy dbają o rytualną

stronę, zachowanie tradycji i wysoki

poziom prac. Loże są autonomiczne,

ale staramy się zapewnić dużą integrację

sióstr i braci z różnych lóż, tak

aby wspólna praca przynosiła

satysfakcję i radość. Staramy

się, żeby coraz większa część

członków Zakonu miała świa-

domość odpowiedzialności nie

tylko za swoją lożę, ale także za

cały Zakon.

Mając przyjemność pisać

o aktualnym obrazie Wielkiego

Wschodu Polski do jubileuszo-

wego numeru „Wolnomularza

Polskiego”, muszę podkreślić

radość z tego, jak bardzo jego

wydanie wpisuje się w naszą

aktualną politykę. Żałuję, że

wspaniała działalność wy-

dawnicza naszego Wielkiego

Edytora WWP br:. Adama

Wysockiego nie doczekała się

pełnego wykorzystania w la-

tach poprzednich. Możliwe, że

wyprzedzała poziom rozwoju

raczkującego wolnomularstwa. Stała

się za to sztandarowym elementem

naszej historii. Mam nadzieję, że mimo

zmieniającej się sytuacji na rynku wy-

dawniczym, dalsze losy „Wolnomu-

larza Polskiego” w wersji papierowej

czy już elektronicznej będą wspierały

nasze działania w popularyzacji idei

masońskich w naszym kraju.

SELIM WASYLKIEWICZ

WIELKI MISTRZ

WIELKIEGO WSCHODU POLSKI

URodziłem się niedaleko loży

iszę ten list jako profan, który poznał „masońską tajemnicę”

o planach wydania 50. numeru „Wolnomularza Polskiego”.

W półmroku, bez fartuszka i innej odzieży ochronnej zabrałem

się więc do pracy, by zdążyć przed północą.

Sztuką królewską zacząłem interesować się kilka lat temu.

Zaczęło się od książki profesora Ludwika Hassa „Masoneria

polska XX wieku”. Czytając od deski do deski kolejne pozy-

cje, poznawałem, na tyle, na ile można poznać w deszczowe

wieczory, dziedzictwo oraz wartość intelektualną i duchową

wolnomularstwa. Dzięki czemu wiele rzeczy widzę teraz w zu-

pełnie innym świetle.

Na przykład na nowo odkrywam architekturę miasta, w któ-

rym mieszkam od kilkunastu lat. Zauważam detale elewacji,

które jeszcze niedawno były po prostu ozdobnikiem – nie kryły

w sobie żadnej tajemnicy. Dziś wiem, że znalazły się tam celowo.

Tak jest choćby w przypadku kamienicy, obok której codziennie

przechodzę w drodze do pracy. Jej ont zdobią niezauważane

przez większość przechodniów cyrkiel i trójkąt.

Podobnie było podczas ostatniej podróży do rodzinnego miasta,

którego nie widziałem od lat. Dowiedziałem się, że urodziłem

się kilkaset metrów od świątyni wolnomularskiej. Może więc

to przeznaczenie?

Dlaczego tak się zainteresowałem masonerią? Może ze względu na

otaczającą ją aurę tajemniczości? Być może chęć poznania sekretu

działa na mnie swą naturalną siłą i popycha mnie na Wschód?

Pociąga mnie dyskrecja członków lóż. Podoba mi się to, że symbole

czy tajne znaki można odnaleźć w największych dziełach sztuki.

A może to w cyrklu i węgielnicy, w wartościach i ideach, które

reprezentują odnajduję to, co wydaje mi się najciekawsze w wol-

nomularstwie? Najpewniej jednak to połączenie tych dwóch

elementów – tajemnicy i idei – jest tym, co pociąga mnie w tym

ruchu. I tu pojawiają się schody... kręte.

Choć profesor Tadeusz Cegielski pisze, że największą tajem-

nicą masonerii jest brak jakiejkolwiek tajemnicy, to na pewno

symbolika i te wszystkie farmazony, stanowią klucz do lepszego

zrozumienia rzeczywistości. Może po prostu wierzę, że dzięki

wolnomularstwu można stać się lepszym człowiekiem. Wolno-

mularstwo nie jest dla mnie celem – ale drogą. Drogą, którą

chciałbym przejść. Zbliża się północ, u mnie wciąż deszcz pada...

Czy ktoś poda mi parasol i wskaże drogę na Wschód?

MIKOŁAJ Z POŁUDNIA

n a d e s z Ł o m a i l e m

P i s m o P r z y j a c i ó ł s z t u k i k r ó l e w s k i e j

sukNia i Fartuszek

k a r t k i z d z i e j ó w

w o l n o m u l a r s t w a k o b i e c e g o

m a s o N e r i a k o b i e c a

Konstytucji Andersona (1723 r.), która dała

formalny początek nowoczesnemu wolnomular-

stwu spekulatywnemu, napisano, że masonem

musi być człowiek wolny i dobrych obyczajów. Jednocześnie

z masonerii wykluczono ludzi ułomnych, „głupich” ateistów

oraz... kobiety. To ostatnie było spowodowane ówczesnym

położeniem społecznym kobiet w Anglii i długą tradycją

wyłącznie męskich klubów. Gdy po kilkunastu latach idea

wolnomularska przekroczyła Kanał La Manche i przeszła

do Francji, sytuacja zmieniła się diametralnie. Francuzki

z wyższych sfer i prowadzone przez nie salony literackie

odgrywały zupełnie inną rolę niż w Anglii. Kobiety miały

też o wiele wyższą pozycję towarzyską. I właśnie we Francji

powstały w połowie XVIII wieku pierwsze tzw. loże adopcyjne,

będące odbiciem lóż męskich. Takie loże narodziły się także

na ziemiach I Rzeczpospolitej.



1769 roku powstała loża Cnotliwy Sarmata (od mo-

mentu narodzin masonerii polskiej na dworze Augusta

Mocnego w 1729 r. upłynęło okrągłe 40 lat), która wzięła pod

opiekę kobiecą placówkę adopcyjną. Po kilkunastu latach

nosiła ona nazwę Wielka Loa Adopcyjna pod Klimatem

Warszawy, później zaś Wielka Loa Dobroczynnoci na

Wielkim Wschodzie Warszawskim. Loża ta była pierwsza

lożą adopcyjną w naszej części Europy, a symbolika jej rytu-

ału nawiązywała do historii Hypatii z Aleksandrii, kobiety

astronomki, matematyczki i lozoi, zamordowanej przez

fanatyczny tłum chrześcijan „zainspirowany” przez tamtej-

szego biskupa Cyryla.

W loży znajdujemy najznamienitsze nazwiska ówczesnej pol-

skiej arystokracji: Poniatowskich, Potockich, Lubomirskich,

Sanguszków, Sapiehów, Rzewuskich. Zasiadały w niej żony,

siostry, matki oraz... przyjaciółki polskich masonów na czele

z samym królem – wolnomularzem Stanisławem Augustem

Poniatowskim, choć nie tylko. Właśnie w tej loży zostały po

raz pierwszy zrównane z arystokratkami reprezentantki stanu

trzeciego, żony warszawskich bankierów: znana francuska

elegantka Filipina Maria z domu Vallentin, małżonka Pio-

tra Teppera, czy Klemensa Berneaux z domu Chapiseaux

de la Grande oraz Janowa Chaudoir. Jak pisze wybitny

znawca historii masonerii Europy Środkowo-Wschodniej

prof. Ludwik Hass: „Panie te uświetniały swoją obecnością

większe zebrania wolnomularskie, przysparzały też «sztuce

królewskiej» popularności w najwytworniejszych kołach

towarzyskich Warszawy”.

Zgodnie z ówczesnymi masońskimi zwyczajami, panie

zajmowały się głównie dobroczynnością, kiedy jednak naj-

bardziej postępowy odłam polskiej masonerii podjął się prac

nad Konstytucją 3 Maja 1791 r., właśnie siostry z loży adop-

cyjnej jako pierwsze zjawiały się w lożach parlamentarnych,

przejawiając swój wybitnie uczuciowy stosunek do dzieła

naprawy Rzeczypospolitej.

Loże adopcyjne funkcjonowały z mniejszym lub więk-

szym powodzeniem także w Księstwie Warszawskim (Loa

Eden). Z tego też okresu pochodzi wiersz jednego z braci

o „siostrach swobody”:

Witajcie siostry swobody,

Witajcie w świątyni chwały,

Którą ręce świętej zgody

w o l N o m u l a r z P o l s k i w i o s N a 2 0 1 2 • N u m e r 5 0

m a s o N e r i a k o b i e c a

Dla dobra świata zdziałały!

Wnoście z bratnimi oary

Podstawy cnoty ołtarzy

I złóżcie na nich te dary

Co zdobią Wolnych Mularzy!

Od was tytuł wsławionej,

Wdzięczne córki, tkliwe matki,

Dobre panie, tkliwe żony,

Kochające kraj Sarmatki.

Loże adopcyjne znikły ostatecznie wraz z lożami męskimi

cesarstwa rosyjskiego na początku lat 20. XIX wieku, po

edykcie cesarskim delegalizującym całą rosyjską masonerię.

Był to rok 1821.



westia kobieca pojawiła się na nowo i w innym kształcie

wraz z pozytywizmem i ruchem emancypantek. Pod

koniec XIX wieku – znowu we Francji – narodziło się wol-

nomularstwo mieszane Le Droit Humain. Odnotowano też

pojedyncze inicjacje kobiet w lożach związanych z Wielką

Lożą Francji. Nad Wisłą znamy nazwiska dwóch Polek ini-

cjowanych w 1916 r. w lubelskiej loży Wolni Oracze: Wandy

Papiewskiej i Jadwigi Marcinkowskiej. Ta ostatnia była

przewodniczącą Ligi Kobiet Pogotowia Wojennego, organi-

zacji kobiecej skupiającej żony, siostry, matki i narzeczone

legionistów i peowiaków Józefa Piłsudskiego. Organizacja

przyczyniła się walnie do uzyskania przez Polki, jako jedne

z pierwszych w Europie, równych praw politycznych. Same

loże adopcyjne do Polski nigdy już nie wróciły, a kobiety

były inicjowane po I wojnie światowej jedynie w lożach

mieszanych Droit Humain.



roku 1935 działało we Francji 9 lóż adopcyjnych,

z czego aż 7 w samym Paryżu. Utworzono wówczas

tzw. Wielki Sekretariat, z prezydentką na czele. Był to pierw-

szy organ przyszłej obediencji żeńskiej. Dalsze prace w tym

kierunku zostały przerwane przez wojnę. Wzorem innych

autorytarnych i faszystowskich reżimów, rząd marszałka

Petaine’a rozwiązał wszystkie loże masońskie dekretem z 13

sierpnia 1940 roku. Już po wyzwoleniu, choć jeszcze w trakcie

działań wojennych w roku 1944, siostry założyły Komitet

Odnowy. Prace wznowiły tylko 4 przedwojenne loże adop-

cyjne. Podobnie jak ich bracia, także siostry musiały przejść

oczyszczenie i wypełniać specjalną ankietę odnoszącą się do

ich postawy i działań w czasie wojny.

17 września 1945 r. bracia z Wielkiej Loży Francji na swo-

ich konwencie ogłosili niepodległość lóż adopcyjnych. Jak

wspominały potem siostry, warunki działania były bardzo

ciężkie, rekrutacja rzadka – 4 inicjacje w ciągu roku – i ciągle

ten sam adopcyjny rytuał, tyle tylko, że siostry – ocerki, nie

były dublowane przez braci. Zmiana zaszła dopiero w 1952 r.,

kiedy to we wrześniu powstała nowa nazwa obediencji: Wielka

eska Loa Francuska Rytu Adopcyjnego. Ta ostatnia

część nazwy funkcjonowała do 1958 r. Reforma narodziła

się w paryskiej loży Izis, która jako pierwsza wprowadziła

wówczas czarne suknie i medal. Nie obyło się wówczas bez

ostrej dyskusji. Niektóre siostry uważały, że kolor czarny to

kolor zwątpienia, a same suknie wprowadzają uniformizację.

Medal dla loży, jej znak i symbol wymyśliła czcigodna mi-

strzyni loży Izis na Wschodzie Paryża Gisele Faivre, i szybko

przyjął się on w całej obediencji, z wyjątkiem lóż pracujących

w rycie francuskim.

Warto wspomnieć, że w latach 50. nie obyło się bez pewnego

organizacyjnego zamieszania. Część braci, ale i samych sióstr,

chciało przenieść do Francji amerykańskie wolnomularstwo

adopcyjne Zakonu Gwiazdy Wschodu, gdzie występowały

postaci kobiece rodem ze Starego Testamentu i posługiwano

się innym nazewnictwem, np. zamiast Wielkiej Mistrzyni

występowała Wielka Matrona, a do lóż mogły należeć tylko

kobiety z rodzin czy powinowate regularnych braci. We

Francji próba ta nie powiodła się. Lepiej było we Włoszech

i w Niemczech, gdzie okupacyjne wojska amerykańskie po-

zostały na dłużej. Jeszcze w 1974 roku w Niemczech istniało

20 lóż i 11 we Włoszech.



la Polek ważną datą z historii żeńskiej obediencji we

Francji jest rok 1978, kiedy to w Paryżu narodziła się

loża o nazwie Róa Wiatrów, której posłaniem było sianie

ziaren wolnomularstwa poza granice Francji. Jej członkinią

była Ewa, Polka mieszkająca we Francji od wielu lat. Ewa

za swoją życiową misję uznała założenie w swojej ojczyźnie

pierwszej loży kobiecej. Tak wspominała o tych dniach po

wielu, wielu latach, w desce pisanej w 2011 r. na jubileusz

Prometei, pierwszej kobiecej loży w Polsce:

Dowiedziałam się, że w WZLF istnieje specyczna loża,

której zadaniem jest inicjacja kobiet w krajach, w których

wolnomularstwo kobiece nie istnieje. Wstąpiłam do Róży

Wiatrów. W przenośni powiem, że tam uczyłam się rzemiosła.

Miałam projekt, w ręce narzędzia, ale ciągłe nie było materii.

Aż pewnego dnia jeden z zaprzyjaźnionych ancuskich braci

zadzwonił z wiadomością, że w gmachu WWF na rue Cadet

odbędzie się ceremonia z udziałem braci z Polski. Udało mi

się wreszcie nawiązać pierwszy kontakt z wolnomularzami

P i s m o P r z y j a c i ó ł s z t u k i k r ó l e w s k i e j

24 m a s o N e r i a k o b i e c a

z Warszawy, a ci przedstawili mi pierwsza kandydatkę, naszą

siostrę Mirkę. Doświadczone siostry z Róży Wiatrów nigdy nie

podejmują budowy w jakimś kraju bez sprawdzenia gruntu.

Jedna z nich przyjechała do Warszawy i spotkała się z propo-

nowaną przeze mnie kandydatką. W wyniku tego spotkania

zapaliło się zielone światło, Róża Wiatrów zgodziła się podjąć

działania w Polsce. Po trzech latach poszukiwań i przygotowań,

zaczęło się konkretne działanie.

Rozpoczęłyśmy rozglądać się za innymi siostrami polskiego

pochodzenia, członkiniami WZLF. Z Siostrą Magdą N., pro-

fesorką Sorbony, zabrałyśmy się do tłumaczenia rytuałów. We

wrześniu 1993 roku Mirka i Agnieszka przyjechały do Paryża

i zostały inicjowane w Róży Wiatrów. Do dzisiaj żyje

we mnie wzruszenie tej chwili. Ceremonia odbyła się

w dwóch językach, zasadnicze urzędy objęły siostry

polskiego pochodzenia, późniejsze założycielki Loży

Prometea i w większości ciągle jeszcze jej członkinie:

Magda, Freda, Halina, później Ewa ze Sztrasburga,

Elizabeth z Lille i Małgorzata, świeżo upieczona

mistrzyni.



ie zapomnę nigdy tych dni. Ewa spotkała

się ze mną w czerwcu 1993 r. Mój mąż,

Adam Wysocki, był już inicjowany w loży Wolność

Przywrócona na Wschodzie Warszawy, jednej

z lóż należących wówczas do Wielkiego Wschodu

Francji, i bardzo popierał inicjatywę założenia

loży kobiecej. Po upływie trzech miesięcy, 26

września 1993r., doszło do opisanej przez Ewę do

inicjacji. Najbardziej utkwiły mi w pamięci dwa elementy:

stare, szare mury byłego klasztoru, gdzie mieściła się paryska

siedziba Wielkiej Żeńskiej Loży Francji i mocno kołysząca

się na wietrze, rosnąca na malutkim dziedzińcu róża, którą

obserwowałam, siedząc samotnie przed samą ceremonią,

choć jej koloru już nie pamiętam.

Podczas tego pobytu nie tylko po raz pierwszy zobaczyłam

Paryż i zakochałam się w jego kawiarenkach, ale i przeprowa-

dziłam – jako rasowa dziennikarka – kilka wywiadów, które

ukazały się potem w pierwszym numerze „Wolnomularza

Polskiego”. Pismo to stworzyliśmy wspólnie z Adamem,

moim mężem i bratem wolnomularskim. We wrześniu 1993

r. był już gotowy jego numer sygnalny. Wieści o inicjacji

pierwszych Polek, rozmowy z s. Ewą i Czcigodną Mistrzynią

loży Róża Wiatrów opublikowaliśmy w numerze 1. „Wolno-

mularza Polskiego”, który ukazał się w styczniu 1994 r., pod

tytułem „Róża Wiatrów, loża inna niż wszystkie”:

Było to 15 lat temu – opowiadała Czcigodna Mistrzyni. –

Jedna z naszych sióstr stanęła przed problemem, jak nie stracić

kontaktu z dwiema innymi siostrami z Togo, które po kilku

latach pobytu we Francji wracały na stałe do swojej ojczyzny.

Nie muszę dodawać, że nie było wówczas w Togo masonerii

kobiecej. Właśnie w ten sposób zrodziła się idea naszej loży;

loży, w której w ciągu tych piętnastu z górą lat inicjowałyśmy

ponad pięćset kobiet z całego świata. Większość z nich utwo-

rzyła już swoje loże w krajach, których są obywatelkami. Chcę

podkreślić, że loże te są samodzielne i niezależne. Spytałam

także Czcigodną, co chciałabym przekazać Polkom za po-

średnictwem „Wolnomularza Polskiego” i usłyszałam: Jeśli

Pani rodaczki są zainteresowane sprawami wolnomularstwa,

winny nawiązać z nami kontakt. Przyjmiemy je z radością.

Chcemy także i im udostępnić możność praktykowania naszych

ideałów: Wolności, Równości i Braterstwa.

Byłyśmy wówczas dwie: Agnieszka i niżej podpisana. Obok

zasygnalizowanego już „Wolnomularza Polskiego”, zaczęliśmy

wydawać z mężem w tzw. małej poligrai BIBLIOTECZKĘ

„Wolnomularza Polskiego”, tylko do użytku wewnętrznego

braci i sióstr. Jako jeden z jej pierwszych tomików ukazał się

tekst pt. „SUKNIA I FARTUSZEK, o masonerii kobiecej

w Polsce”. Wydaliśmy go w marcu 1996 r. A co z kobieta-

mi? – pytałam retorycznie. – Jesteśmy! Nasze grono liczy

na razie zaledwie 5 członkiń, ale jest pewne, iż za rok będzie

nas dwa, trzy razy więcej, a za kilka lat powstanie w Polsce

prawdziwa loża kobieca. [...] Chcemy być coraz bliżej naszych

sióstr – masonek z Francji. W tym samym czasie, gdy nasza

Ojczyzna – Polska stara się ze wszystkich sił, by znaleźć się

w zjednoczonej, demokratycznej Europie, my już tam jesteśmy.

Po prostu....

Nieformalne spotkania i rozmowy odbywały się w róż-

nych miejscach, w tym w naszym mieszkaniu na Nowym

Świecie, w ramach tzw. Spotkań pod Akacją. Miały one

w o l N o m u l a r z P o l s k i w i o s N a 2 0 1 2 • N u m e r 5 0

m a s o N e r i a k o b i e c a

ponadobediencyjny charakter. Spotykali się u nas bracia

z lóż Wielkiego Wschodu Francji, a potem Wielkiego

Wschodu Polski, bracia i siostry z Droit Humain, byli

i masoni z Wielkiej Loży Narodowej, no i oczywiście my,

siostry z Róży Wiatrów.

Siostra Ewa wspominała: Regularnie inicjowałyśmy siostry

w odstępach kilku miesięcy, grupa szybko się powiększała.

Większość nowych kandydatek była proponowana przez nasze

pierwsze siostry. Siostry Róży Wiatrów powierzyły mi na począt-

ku instrukcję polskich sióstr, oczywiście droga korespondencyjną.

Starałam się przyjeżdżać do Warszawy tak często, jak tylko

było to możliwe. Ponieważ doszłyśmy wspólnie z siostrami

z Róży Wiatrów do wniosku, że konieczna jest różnorodność

interpretacji symboliki masońskiej, z czasem podzieliłyśmy się

z siostrami z Francji rolami Pierwszej i Drugiej Dozorujących.

Konieczne były tłumaczenia, ale dałyśmy sobie radę.

Rok 1998 był ważny z dwóch względów: Róża Wiatrów

obchodziła swoje 20-lecie, a w Polsce nasz stan osobowy

okrzepł na tyle (było nas kilkanaście), że utworzony zo-

stał formalny Trójkt na Wschodzie Warszawy, którego

przewodniczącą została niżej podpisana. 1 lutego 1998 r.

wysłałyśmy do Paryża Posłanie:

Potrzeba było jeszcze dwóch lat, aby doszło do zapale-

nia świateł Sz:. L:. Prometea na Wschodzie Warszawy,

pierwszej w historii Polski niezależnej loży kobiecej. Stało

się to w listopadzie 2000 r.

MIROSŁAWA DOŁGOWSWYSOC

CZ:. M:. SZ:. L:. PROMETEA

NA WSCHODZIE WARSZAWY,

6011/6012

iedy przed dwudziestu laty w stolicy

Francji rodziła się idea loży Róża

Wiatrów, żadna z nas w Polsce nawet

nie śmiała marzyć, że przyjdzie czas, że

i Polki będą mogły należeć do masonerii.

Wydawało się, że podziały na naszym

kontynencie są wieczne, że o hasłach Wol-

ność – Równość – Braterstwo będziemy

mogły jedynie się uczyć z podręczników

historii Polski, z rozgoryczeniem i z za-

zdrością spoglądając na Zachód.

Aż przyszedł przełomowy dla naszego

kraju rok 1989. W Warszawie pojawili

się pierwsi – niestety, wyłącznie męscy

przedstawiciele wolnomularstwa. O ma-

sonerii zaczęło być głośno, choć trzeba

przyznać, że przedstawiano ją nie zawsze

w pozytywnym świetle.

Kilka lat później, któregoś dnia, od za-

przyjaźnionych braci nadszedł sygnał, że

ancuska masoneria żeńska z radością

przywitałaby w swoich szeregach siostry ze

Wschodu. W czerwcu 1993 r. przyjechała

do Warszawy nasza rodaczka od wielu lat

zamieszkała w Paryżu — siostra Ewa.

Już we wrześniu tego samego roku dwie

pierwsze Polki znalazły się na inicjacji.

Obawy i wątpliwości – jak nas przyjmą?

czy znajdziemy z siostrami we Francji wspól-

ny język? szybko ustąpiły miejsca fascynacji

i radości. Okazało się, że masońskie hasła

o braterstwie, wspólnocie nie znającej granic,

są hasłami rzeczywiście realizowanymi

w praktyce. W Róży Wiatrów znalazły-

śmy serdeczność i życzliwość. Mimo barier

językowych, kulturowych, barier różnych

doświadczeń historycznych, czułyśmy